Als je innerlijke brandalarm afgaat

Soms is het leven heel eenvoudig: je zit rustig te eten, je telefoon pingt, en ineens staat je hele systeem ‘aan’. Schouders omhoog, ademhaling versneld, gedachten klaar om in actie te komen. Alsof er een onzichtbare knop wordt omgezet: nu opletten.

Wat er dan gebeurt, herkennen we allemaal. Je gaat harder je best doen: uitleggen, oplossen, regelen. Of juist het tegenovergestelde: je klapt dicht, wordt vlak, verliest jezelf in eindeloos scrollen of verdwijnt in ‘drukte’.

In boeddhistische termen: je aandacht vernauwt en je hart wordt minder ruim. In psychologische termen: je stresssysteem wordt geactiveerd.

Maar wat als we dit niet moreel (“ik faal”) of uitsluitend klinisch (“ik heb stress”) bekijken, maar als iets heel menselijks? Als een intern systeem dat simpelweg probeert te overleven?

Vier krachten onder één dak

We dragen allemaal een soort intern gezin in ons mee. Binnenin ons zijn grofweg vier krachten te herkennen. Geen diagnoses, maar functies:

• Het Authentieke Kind – de levendige kern: gevoel, behoefte, speelsheid, verlangen naar verbinding, en de drang tot ontwikkeling.
• De Strateeg – plant, begrenst, organiseert, en dient idealiter wat in ons leeft.
• De Overlever – de noodmodus. Bij overbelasting neemt hij het stuur over: controleren, vermijden, verdoven, aanvallen – alles om pijn te vermijden.
• De Volwassene – de dragende leider. Niet hard, maar ruimhartig: in staat om spanning te dragen zonder te vernauwen, en zorgt voor samenwerking tussen de delen.

Als het goed gaat, werkt het ongeveer zo: het Kind mag voelen en bestaan, de Strateeg ondersteunt op een gezond tempo, en de Volwassene houdt het geheel bij elkaar.

Vaak groeit die Volwassene vanzelf wanneer we genoeg co-regulatie hebben ervaren: iemand die meebeweegt, kalmeert en laat voelen: je mag er zijn. En als die groei ooit is onderbroken – door omstandigheden, niet door schuld – kan hij later alsnog steviger verschijnen.

Het echte probleem is niet de pijn

Veel van ons lijden zit niet in de pijn zelf, maar in het moment waarop de Overlever de controle overneemt.

De Overlever heeft ooit geleerd: pijn is niet alleen pijnlijk, maar ook eenzaam en machteloos. Alsof die gevoelens onlosmakelijk met pijn verbonden zijn. Dus zodra iets pijnlijks opduikt, trekt hij conclusies: dit moet weg, dit moet nú opgelost, dit mag ik niet voelen. Hij vernauwt de aandacht, spant het lichaam aan en duwt het Authentieke Kind naar de achtergrond.

En achteraf zeggen we: “Ik was mezelf niet.”
Vaak bedoelen we dan: ik was niet meer in contact met wat leeft – en niet meer in contact met mijn Volwassene.

Waarom herkennen zo lastig is

Als je zenuwstelsel in de freeze-stand staat, is openheid niet meteen beschikbaar. En als je zenuwstelsel juist hoog geactiveerd is, ben je wel alert, maar beperkt. Dan is de eerste stap niet ‘meer inzicht’, maar draagkracht: een Volwassene die aanwezig is.

Dat is geen tegenstelling met boeddhistische wijsheid, maar juist de juiste volgorde:

lichaam → Volwassene → herkennen

1. Maak het platform vriendelijk (lichaam / veiligheid)

Warmte. Ritme. Je voeten voelen. Iets drinken. Even naar buiten. Een hand op je borst.

Niet om stress weg te nemen, maar om je systeem te laten weten: het is nu veilig genoeg.

2. Laat de Volwassene het stuur nemen (interne samenwerking)

Niet door de Overlever te bevechten, maar door hem te erkennen:

• Overlever: “Dank je. Ik ben er nu.”
• Strateeg: “Het tempo is goed zo.”
• Kind: “Ik blijf bij je.”

3. En dán: herkennen (zakformaat)

Heel kort opmerken: er loopt een verhaal – en er niet automatisch instappen.
Met andere woorden: eerst stabiliseren, dan pas zien wat er speelt. En dat ‘zien’ hoeft maar een klein oh ja te zijn.

De rol van compassie

Compassie is niet zoet; het is regulatie. Het is de toon waarop de Overlever zijn wapens neerlegt, omdat hij voelt: ik hoef dit niet meer alleen te dragen.

Metta en mededogen zijn dan geen extraatjes, maar sleuteltechnieken.

Een kleine oefening

Als je merkt dat je gespannen raakt (door een mail, gesprek, verkeer of familie):

1. Voel één sensatie: voeten, ademhaling, stoel, warmte.
2. Noem zachtjes: “Ah, Overlever.” (En als labelen niet lukt: blijf bij de sensatie.)
3. Zeg: “Ik ben er. Ik kan dit dragen.”
4. Herinner de Strateeg: “Het tempo is goed.”
5. Ontspan één millimeter – in je gezicht, kaken of buik.
6. Kijk opnieuw – ruimer. Niet perfect. Ruimer.

Elke keer dat je beweegt van reactiviteit naar één seconde ruimte, wordt iets eenvoudigs waar:
Er is minder “ik moet dit fixen” en iets meer “dit mag er zijn”.

Je telefoon pingt misschien nog steeds – maar jij bent er weer.
In die verschuiving schuilt vrijheid.

Rob van Boven (1951) is psycholoog en geregistreerd psychotherapeut. Hij was consultant voor verschillende organisaties (drugs en verslaving counseling, vaardigheden workshops) en werkte vijftien jaar als een behandelingscoördinator in een psychiatrische instelling. Bij Rob van Boven wordt het geloof van de overlever bewust gemaakt en een juiste plaats gegeven. Het doel is om los te komen van de dwang van het geloof en bewustzijn te ontwikkelen naast deze denk- en voelpatronen. Hoe meer je van het geloof van de overlever bevrijd bent, zonder het te bestrijden, maar door het de juiste plek te geven, hoe vrijer je kan leven.