Kijkers van een toneelstuk zien altijd het resultaat, het eindproduct van een repetitieproces. Ze kijken, voelen en beoordelen: wat heeft de regisseur bedoeld?
Hoe hebben de spelers het gedaan? En wat vond ik van de muziek, de scènes, het decor? Vragen die elke regisseur zich ook stelt, maar dan vooraf. Als voorspel. Het begint echter met het idee. In dit geval bij de keuze van regisseur Karel Witteveen voor de 17e eeuwse haikumeester Basho als hoofdpersoon. Hij schreef er het verhaal bij: The making of Basho in de Banne. Saskia Pfaeltzer maakte de tekeningen.
Al geruime tijd wilde Witteveen een verhaal maken rondom deze beroemde Japanse haikudichter. Het ging hem vooral om de renga, het kettingvers dat in Basho’s tijd met jonge dichters werd gespeeld in steden als Kyoto, Osaka en Edo (huidige Tokio). Basho werd vaak als haikumeester gevraagd zo’n renga te leiden. Een renga is op te vatten als een stille dialoog; dichters reageren beurtelings op elkaars vers onder het toeziend oog van een meester.
Renga
Dat wilde Witteveen ook, een renga laten spelen, maar dan op het toneel met buurtbewoners uit zijn wijk de Banne in Amsterdam-Noord. Dat was hem in 2022 goed bevallen; het stuk over taoïsme en geluk werd maar liefst vijf maal opgevoerd in twee buurttheaters in Noord. Spelers van het nieuwe stuk noemden juist het onderwerp als keuze om mee te willen doen: een Japanse haikumeester die naar Amsterdam komt om een renga te leiden tussen twee partijen. Met de vraag Hoe kunnen oude en nieuwe Noordelingen elkaar ontmoeten? Een thema dat al lange tijd speelt in Noord.
In het begeleidend, ruim geïllustreerd boekje krijgt de lezer uitleg over het ontstaansproces van het stuk. Van de inspiratiebronnen van de regisseur, het schrijfproces, de zoektocht naar een theater tot het decor en de getuigenissen van de spelers; in korte hoofdstukken wordt de lezer wijzer over het ontstaan van dit toneelstuk, gemaakt met bewoners. Zo blijkt de Ark, de gereformeerde kerk in de Banne die inmiddels een sociale functie vervult, de beste plek om het stuk te spelen. Maar een haikumeester uit Japan in een Hollandse kerkzaal, hoe werkt je dat?
Bende van de Banne
Om de man een achtergrond te geven, bedacht de regisseur een bevriend Chinees-Japans echtpaar; ze vragen Basho en zijn kamerheer naar Noord te komen. Een vreemde uit het Verre Oosten zou weleens de partijen bij elkaar kunnen brengen in een dichtwedstrijd, was de gedachte. In het boekje schrijft de regisseur dat drama botsing nodig heeft tussen spelers onderling. In dit geval is dit de Bende van de Banne die de haikumeester gaat dwarsbomen. Als knipoog naar de Japanse maffia, de Jakuza. De leden ontvoeren een verslaggeefster van de krant van alle Amsterdammers. Zij wilde dolgraag de haikumeester interviewen. In ruil voor haar vrijlating eisen de bendeleden het vertrek van Basho naar Japan; hij heeft hier niets te zoeken. Toch wordt de renga gespeeld, maar met een geheel andere uitkomst dan de haikumeester kon bevroeden.
The making of Basho in de Banne, Karel Witteveen (tekst) en Saskia Pfaeltzer (tekeningen), uitgave Theatergroep Banne6, 2024. Informatie en bestellen: bashoindebanne@gmail.com.
Het toneelstuk Basho in de Banne wordt op 15, 16 en 17 november gespeeld in de Ark, Amsterdam-Noord. Voor informatie en tickets: bashoindebanne@gmail.com.
