Zen Spirit organiseerde op 19 november samen met de Zen Peacemakers Lage Landen Samen stil voor vrede, onder leiding van Irène Kaigetsu Kyojo Bakker Sensei en met een reflectie door Diana Vernooij, Licht dat Waakt.
In stilte mediteerden we met 126 mensen voor vrede, waarbij we ons hart openden om met velen tegelijk met compassie en gelijkmoedigheid aanwezig te zijn bij het peilloze leed door oorlogsgeweld in de wereld.
Met de dood in ons hart
Sinds 7 oktober, de aanval van Hamas op Israël, loop ik net als velen van jullie, met de dood in mijn hart rond. Ik beweeg me naar het nieuws toe en er weer vandaan. Het is zo pijnlijk om erbij te zijn. Oekraïne en al eerder Jemen, Sudan, en nu ook Gaza: een paar van de vele brandhaarden in de wereld die je voelt aan je huid zodra je beseft wat er gebeurt met de mensen daar.
Ja, we zien het gebeuren in Gaza: een getraumatiseerd volk reageert op een ander getraumatiseerd volk. Veiligheid en rechtvaardigheid strijden om het hardst. Woede en angst roepen geweld op. En geweld is weer voedsel voor nieuwe trauma’s.
Ik denk dat we allemaal beseffen dat oorlog nooit een oplossing is. Dat oorlog enkel maar leidt tot meer verdeeldheid en haat, tot meer trauma’s, die generaties lang zullen doorwerken.
Ik hoor het van de mensen om me heen, dat de oorlog in Oekraïne en nu ook in Israël en Gaza ons gemoed bezwaart, we weten niet wat te doen. We kunnen toch niet alleen maar toekijken?
Sommigen van ons nemen een standpunt in, vóór dit of tégen dat, en we kunnen flink fel zijn in onze verontwaardiging. Anderen zeggen tegen elkaar hoe erg ze het vinden en leven verder. De meesten van ons lopen met hun ziel onder de arm.
Ik ben net als jullie op zoek naar wat ik kan doen, hoe ik erbij kan zijn – wat kan mijn bijdrage zijn als Zenpeacemaker? Hoe zorgen we ervoor dat we niet lamgeslagen worden, hoe zorgen we ervoor dat we ons niet cynisch afkeren, hoe zorgen we ervoor dat we niet meegezogen worden in verontwaardiging en ruzie? En hoe kunnen we er dan wel bij zijn?
Het opschorten van je politieke standpunt
Met dat gebroken hart van me probeer ik dichterbij te komen, dichterbij de verhalen van de mensen daar. Ik lees, luister en leef mee. Ik lees de grote reportages in de krant, de interviews, de verhalen van de gebroken levens maar de beschouwingen en politieke discussies over standpunten, die volg ik niet.
Politici die horen zich met de ingewikkelde strategische vragen bezig te houden, die horen met vredesvoorstellen te komen, en wegen die de volkeren uit deze oorlogen leiden. Sommigen van ons zijn wellicht politici. Ik ben dat niet, de meeste van jullie ook niet.
Er is een grote zuigkracht om wel een standpunt in te nemen, er iets van te vinden. Wij allemaal worden geregeld gevraagd naar ons standpunt, en dan vaak in de vorm van: ben je voor de een of voor de ander? Net als jullie heb ik ook mijn besef van wat er gebeurt. Ik begrijp de logica van beide kanten en heb meer affiniteit met de ene kant dan met de andere. Maar vraag me niet om een kant te kiezen.
Extinction Rebellion die opgericht is om sterke actie te voeren voor klimaatrechtvaardigheid, en waar ik een grote sympathie voor heb, spreekt zich uit met een standpunt over Gaza. Ook op de klimaatmars werd de link gelegd tussen de vernietiging van de aarde en de gevolgen van koloniaal optreden. Ja, alles heeft met alles te maken, er zijn zeker verbindingen te leggen. Maar is het wijs om standpunten in te nemen en ze aan elkaar te koppelen?
Laten we eens dieper kijken naar wat er gebeurt als we vanuit empathie een standpunt innemen. Als individuele mens meevoelen met alle ellende is zwaar. Ons hart openen en meevoelen met een ander is heel waardevol, maar diezelfde empathie is ook kwetsbaar en te manipuleren.
We leren in het boeddhisme dat er giftige hartstochten zijn in ons reactiepatroon en dat we hartskwaliteiten hebben die we als tegengiften kunnen ontwikkelen. Liefdevolle vriendelijkheid kunnen we inzetten tegen de giftigheid van angst en weerzin. Oprechte empathie met het lot van Palestijnen of Joden is een mooie start, maar wat gebeurt er als we zelf niet vrij zijn van angst, als onze empathie zich met angst en weerzin mengt?
Angst maakt je blik kortzichtig, en wat je wil is zoeken naar een uitweg, een oplossing, en die denk je al te snel te kunnen vinden in een ferm standpunt. Het is angst die ons kan doen grijpen naar woede en verontwaardiging want dat geeft ons een gevoel van kracht en rechtvaardiging. Maar is diezelfde verontwaardiging niet een vals gevoel van macht? Wat is er mis met je te onthouden van een politiek standpunt of in ieder geval om hem op te schorten?
Want ’t probleem met verontwaardiging is, dat je geen behoefte meer hebt om te luisteren, om je te verdiepen in de werkelijkheid van degene met een ander standpunt. Je wil dan alleen nog maar dat de ander luistert, dat de ander overtuigd wordt van jouw standpunt, met jou mee scandeert.
En dat is nu juist het signaal: als je je niet meer wil verdiepen in de werkelijkheid van een ander. Juist dat is het signaal dat je meegezogen wordt in de actie-reactiepatronen van geweld, het eisen en afwijzen, het zoeken naar een schuldige.
Wijze compassie
Zen Peacemakers Internationaal organiseerde een luistersessie op zoom over Gaza. Zo kwam ook Dina Awad aan het woord, een Palestijnse vrouw die in Israël woont, en die met de Joodse Emma Sham-Ba Ayalon al meer dan 10 jaar een vredesgroep gaande houdt. In deze dagen dat de scheiding tussen Palestijnen en Joden zeer groot is, organiseren Dina en Emma luistercirkels op zoom tussen Palestijnse en Israëlische vrouwen.
Dina woont buiten het directe oorlogsgebied in het noorden, ze leeft er met een verblijfsvergunning en is daar kwetsbaar in. Ze vertelt: “Niemand reist of gaat de stad uit, er zijn overal controles van het Israëlische leger. Mensen zijn allemaal bang en in paniek. Er heerst een atmosfeer van haat, woede en wantrouwen – dat beïnvloedt je. Het is een grote test voor ieder die nu voor vrede gaat. Want iedere groep wil dat je een kant kiest. Maar ik kies de kant van het leven”. Dina zegt: “Ik kies de kant van het leven. Mijn dagelijkse mantra is: ik weiger om te haten, ik haat niet”.
Laat het ons niet gebeuren dat onze empathie door angst vergiftigd wordt, laat onze empathie leiden tot wijze compassie, omdat we weten wat onze beperkingen en wat onze mogelijkheden zijn.
Laten we de moed hebben het niet te weten, geen oplossing te hebben voor deze oorlogen: onze kracht ligt daarin dat wij geen vaste standpunten zoeken, dat wij naar concrete mensen toe gaan en contact maken. Dan kunnen zij zich uitspreken, hun hart luchten in hun paniek. Dan kunnen zij zich in hun verbijstering gehoord weten door ons. Niet het hebben van een mening is onze taak, maar aanwezig zijn, verbinding leggen, horen, aanhoren, verdragen en verzachten. Er zijn mensen in onze omgeving en op sociale media zijn er groepen te vinden, die over de ervaringen vertellen zodat we kunnen luisteren naar de verschillende verhalen.
Laat ons vanuit ons gebroken hart een groot en warm hart, een liefdevol hart ontwikkelen om waar we maar kunnen vrede te bevorderen, te luisteren naar alle verschrikkingen om daar ruimte voor te bieden en ons te verbinden met alle menselijkheid die in ons is, en te helpen alle standpunten te verzachten. En laten we proberen om zoveel mogelijk mensen mee te nemen in dat luisteren vanuit ons hart, zonder het standpunt zoals Dina het verwoordt: ‘Laten we kiezen voor de kant van het leven.’
Laat ons het visioen hooghouden dat niet-weten, verbinding maken en echt contact leggen de manier is om uit conflicten te kunnen stappen, om de geweldsketen te verbreken. Samen stil zijn voor vrede – door de gebrokenheid van ons hart heen blijven hopen op dat wat nu ver weg lijkt: vrede.
Laat ik eindigen met de woorden van de Boeddha:
Haat komt nooit tot bedaren door haat;
door vriendelijkheid komt haat tot bedaren – en dit is een eeuwige wet.
“Ik weet dat zij die haten, daar hun gegronde redenen voor hebben. Maar waarom zouden we steeds weer de gemakkelijkste en goedkoopste weg moeten kiezen? Ik heb daar zo sterk ervaren, hoe iedere atoom haat aan deze wereld toegevoegd, haar onherbergzamer maakt dat zij al is. En ik meen ook, misschien kinderlijk, maar hardnekkig, dat deze aarde alleen weer iets bewoonbaarder zou kunnen worden door de liefde.”
Etty Hillesum, Amsterdam 1942, uit brief aan 2 zusters in Den Haag, voorgelegd tijdens Samen Stil voor Vrede 19 november 2023
