Afghanistan, de Taliban en het boeddhisme

Wat gaat er gebeuren met historische boeddhistische vindplaatsen en stupa’s in Afghanistan nu de Taliban daar de baas is. In het verleden zijn beelden en stupa’s opgeblazen en vernietigd door de Taliban.

De Taliban publiceerde in februari 2021 een verklaring over de bescherming en het behoud van oude kunstvoorwerpen: ‘Aangezien Afghanistan een land is dat rijk is aan oude artefacten en oudheid, en dat dergelijke relikwieën deel uitmaken van de geschiedenis, de identiteit en de rijke cultuur van ons land, hebben allen daarom de plicht om deze artefacten krachtig te beschermen, te bewaken en te bewaren.’

Deskundigen op het gebied van het Afghaanse culturele erfgoed blijven sceptisch en bang, vooral nu de Taliban de controle hebben overgenomen over grote delen van het land. Betekent dat ook een nieuwe bedreiging voor het voortbestaan van talloze  boeddhistische plaatsen en artefacten in Afghanistan?

Hoewel veel van de boeddhistische geschiedenis van Afghanistan voorgoed verloren is gegaan, zijn er vandaag de dag nog talrijke sporen overgebleven. De bekendste bezienswaardigheden uit dit oude erfgoed zijn ongetwijfeld de boeddha’s van Bamiyan, het monumentale paar beelden uit de zesde eeuw daterende beelden (55 meter en 37 meter hoog) van Shakyamuni Boeddha, uitgehouwen in de zijkant van een klif in de Bamiyan-vallei in Centraal-Afghanistan. Ze werden in maart 2001 door de Taliban vernietigd onder het geroep ‘Allahu Akbar’. Het was een enorm verlies van een oude archeologische en culturele erfenis voor Afghanistan en voor de boeddhistische wereld.

In Afghanistan zijn veel boeddhistische stupa’s te vinden. Eén stupa in het bijzonder blijft een symbool van vrede en licht in een tijd van voortdurende oorlog: de stupa van Shewaki in Afghanistan, een herinnering aan een lange geschiedenis, een rijke cultuur en een land van religieuze diversiteit.

Het boeddhisme was een van de belangrijkste religieuze invloeden in Afghanistan in het pre-islamitische tijdperk. Het kwam in 305 v. Chr. in de regio aan toen het hellenistische Seleucidische Rijk (312 v. Chr.-63 v. Chr.) een alliantie sloot met het Zuid-Aziatische Maurya Rijk (322 v. Chr.-185 v. Chr.). De daaruit voortvloeiende Grieks-Boeddhistische cultuur bloeide onder het Grieks-Bactrische Rijk (256 BCE-100 BCE) en het latere Indo-Griekse Rijk (ca. 180 BCE-c. 10 CE). De boeddhistische leer in de regio begon te vervagen na de moslimveroveringen in de zevende eeuw en verdween in de elfde eeuw tijdens de Perzische Ghaznavidische dynastie (977-1186).

Op 12 augustus veroverden de Taliban de stad Ghazni, deze stad heeft sterke banden met het boeddhistische verleden van Afghanistan. Het boeddhistische grottencomplex Homay Qala (Humai Qal’a) en het Tapa Sardar-kloostercomplex bevinden zich er. Tapa Sardar is een oude boeddhistische site die twee belangrijke artistieke fasen vertoont: Hellenistisch (3de-6de eeuw) en Sinicisch-Indisch (7de-9de eeuw). Het bestaat uit een heuveltop stupa omgeven door een rij van kleinere stupa’s en een 18-meter liggende Boeddha. De site van dit prestigieuze religieuze centrum werd opgegraven door een Italiaanse Archeologische Missie in de late jaren 1960, de late jaren 1970, en opnieuw in 2003.

Een andere belangrijke boeddhistische plaats in Afghanistan is Mes Aynak, 40 kilometer ten zuidoosten van Kabul in een dorre streek in de provincie Logar. Mes Aynak, een spiritueel centrum langs de oude zijderoute van de 3e tot de 8e eeuw, dat bestaat nu uit de overblijfselen van een oude nederzetting met ten minste 10.000 artefacten, 400 Boeddhabeelden, stupa’s en een kloostercomplex die tussen mei 2010 en juli 2011 werden opgegraven. De oude overblijfselen van Mes Aynak werden al snel een van ’s werelds belangrijkste archeologische opgravingen.

Op het hoogtepunt van de oorlog in Afghanistan was een andere archeologische opgraving en reconstructie aan de gang: die van een oude boeddhistische site in het dorp Shewaki, in het Hindaki-gebied van de provincie Kabul. Vorig jaar werden in Shewaki acht kleine stupa’s gevonden, alsmede fortificaties, muren en 176 andere artefacten. Een team van negen archeologen kwam in 2019 aan en voltooide ongeveer 50 procent van hun opgraving. Nog eens 80 deskundigen hebben bijgedragen aan het werk op de historische site.