Mindfulness beoefenaren die naar Vipassana willen overstappen moeten opnieuw leren oplettendheid te hanteren. De benadering van oplettendheid zoals het door veel mindfulness therapeuten en trainers wordt gebruikt, werkt niet goed voor Vipassana.

Om het pad– en vruchtbewustzijn van Vipassana te realiseren, is het vereist om door te groeien in de zestien Vipassana inzichten en niet gefixeerd te zijn op oplettendheid. Een veel gehoorde misvatting over oplettendheid door mindfulness therapeuten is dat het:

  1. In mindfulness volstaat met de gewone werkelijkheid. Ze gaan niet op zoek naar wat erachter ligt. Ze brengen de aandacht slechts bij wat nu voor de zintuigen aanwezig is.
  2. Het begint met mildheid, respect, waardigheid. In de eerste plaats in het omgaan met jezelf, bij uitbreiding met anderen en met de wereld. Zoals Jon Kabat-Zinn het zegt: ‘It’s all about relationality’.
  3. Mindfulness is geen toestand. In mindfulness brengen we onze aandacht bij wat er zich nu voordoet. Dat is niet iets wat je bereikt na een kwartier of langer mediteren.

Er zijn nog veel meer misvattingen van oplettendheid die door psychologen en therapeuten aangehangen worden, die in essentie de gemeenschappelijke noemer hebben, dat ze slechts betrekking hebben tot de subject-object relatie in de tastbare wereld, d.w.z. tussen de belevenis van een persoon en van de waargenomen omgeving. De oplettendheid van Vipassana is echter van een heel andere categorie dan het bovengenoemde gebruik door de therapeuten, omdat de doelstelling van Vipassana is om de oriëntatie van het bewustzijn te veranderen van “werelds” (lokiya) naar “boven werelds” (lokuttara). Vipassana is daarom ook niet een methode die geschikt is voor iedereen, maar slechts voor degenen die doelbewust de Samsara willen ontsnappen, en ergens onbewust ervaren dat Samsara in essentie gehechtheid met de prikkelingen van de eigen zintuigen betekent. Vandaar behoort de beoefening van oplettendheid eerder geplaatst te worden binnen de context van spiritualiteit dan in psychologie.

Een duidelijke misvatting over boven werelds vruchtbewustzijn is te lezen bij Stephen Batchelor, de voorman van het werelds gerichte boeddhisme:

“Freedom is never absolute, it is always relative to something else: freedom from constraints; freedom to act; freedom for others. The freedom of awakening is grounded in freedom from craving……. Similarly, the freedom of awakening is a relative freedom from constraints of self-centered confusion etc.”[1]

Bij Batchelor kan men het duidelijk merken dat de meditatie ervaring niet verder gaat dan de voorbereidende fase van Vipassana. Geen enkele moeite wordt genomen om de voorwaardelijke zestien inzichten te doorlopen. Geen enkele poging wordt beschreven om vrijheid te ervaren als een staat die het eigen bewustzijn overstegen heeft. Alleen dan begrijpt de yogi dat het noch om relativiteit gaat en noch over het absolute, noch over dualisme noch over holisme. Het overstijgt alle begrippen en ervaringen die het bewustzijn aankan: Nibbana.

Hoe werkt juiste oplettendheid (Satima genoemd in de Pali Sutta) in Vipassana?

  1. Satima is in Vipassana niet statisch maar veranderd van functie en karakter naar gelang het bereikte inzichtniveau (Vipassana ñana)[2]. In de voorbereidingsfase (parikamma) van Vipassana (de eerste vier inzichtniveaus), is de kwaliteit en uitvoering van de oplettendheid nagenoeg identiek met wat gebruikelijk is bij de seculiere mindfulness. Echter aan het eind van het 4de inzichtniveau tot met het 5de inzichtniveau is oplettendheid sterk verbonden met onderscheidend inzicht en verdiept zich in het zien van het opkomen (Samudaya) en verdwijnen (Vaya). In de lijdzame inzichten van het 6de inzichtniveau tot en met het 8ste werkt oplettendheid doordringend gericht en afbrekend met een zekere mate van concentratie kracht (Vipassana samadhi). Vanaf het 9de tot 12de inzichtniveau gaat oplettendheid over in contemplatieve gedachten over de aard van vorm en bewustzijn. Door de kracht van de tijdelijke concentratie echter, wordt het denken niet ervaren als bewust denken, maar dat het onaangekondigd binnen komt in een leegte als flitsen, als ingevingen. Bij het 13de tot en met het 15de inzichtniveau gaat oplettendheid vanzelf zichtbaar verdwijnen en wordt vervangen door vervoering die eindigt met verlies van het algehele bewustzijn zelf. Bij het 16de inzichtniveau komt het verstand weer terug maar met een sterke herkenning van het verlies van oude persoonlijkheidseigenschappen. Het is duidelijk dat personen die vasthouden aan de omschrijving van oplettendheid zoals het door de mindfulness therapeuten wordt omschreven moeite zullen hebben om in de Vipassana stroom te geraken (5de tot met 16de inzichtniveaus).
  2. Satima is niet verbonden met enig concept (paññati), zoals liefdevolle vriendelijkheid (metta), compassie (karuna), vreugdevol mededogen (mudita), gelijkmoedigheid (upekkha) ed., maar is een zelfstandige bewustzijnsfactor (cetasika) die ontstaat onder bepaalde voorwaarden. Niet te beïnvloeden door intentie of wil, niet te controleren. Het kan echter onder juiste omstandigheden vergezeld worden door de eerdergenoemde heilzame eigenschappen.
  3. Satima is niet een onpartijdig gegeven maar is een heilzame eigenschap (kusala dhamma), waardoor on-heilzame eigenschappen (akusala dhamma) verdwijnen op het moment dat vipassana oplettendheid verschijnt. Zodra het ontstaat dan is het in staat om de kracht van hindernissen te breken. Er is dan geen binding aanwezig (upadana) tussen de waarnemer en de waargenomen indrukken bij de poorten van de zintuigen.
  4. Satima heeft, door het ontbreken van de binding tussen waarneming en bewustzijnsobjecten, een zuiverend effect op bewustzijn. Vandaar dat het in staat is om o.a.: vreugde; blijheid; gelukkig gevoel; trance en/of roes te produceren als bijwerking.
  5. Satima is onderzoekend van aard (dhamma vicaya). Het stopt niet bij het waarnemen van de werkelijkheid zoals het verschijnt voor de poorten van de zintuigen. Het dringt door het oppervlak heen om te ontdekken welke andere werkelijkheid aanwezig is achter de schijnbare eerste indruk. De Maha Satipathana Sutta noemt: het zien van lichaam in het lichaam, gevoelens in gevoelens, bewustzijn in het bewustzijn en werkelijkheid in de werkelijkheid[3].
  6. Satima is een gegeven buiten de wil van de persoon. Zolang de yogi het gevoel heeft dat de yogi zelf is oplettend aan het observeren, kan gesteld worden dat het niet vipassana Satima is maar gewone wereldse oplettendheid.
  7. Satima leidt op de lange duur tot moment-tot-moment concentratie die de kracht heeft van naderende concentratie en uiteindelijk tot volledige absorptie. Dat wil zeggen dat een correct gebruik van oplettendheid het gevolg moet hebben, dat uiteindelijk waarneming en oplettendheid volledig verdwijnen. Waarnemend bewustzijn is dan volledig “uitgeblust”; “uitgebrand”; “gestopt”; “ongeconditioneerd”.

De Vipassana yogi zal echter merken dat ondanks het verdwijnen van bewustzijn en waarnemingsvermogen de werkelijkheid niet eindigt. Maar dat een andere type belevenis van de werkelijkheid werkzaam is die de persoonlijkheid volledig op de kop zet waardoor de ideologische kenmerken van zijn vroegere bewustzijn verloren gaat.

De hantering van oplettendheid als een schakel tussen subjectieve beleving en de wereldse werkelijkheid leidt ertoe dat de mediterende nooit de kracht zal opbrengen om de eigen oplettendheid te overstijgen. Daarentegen wordt er juist geleerd om ten alle tijden aan het waakzame bewustzijn vast te houden. Door het bewust vasthouden aan opletten komt de mediterende juist terug in de samsarische cirkel van ontstaan en vergaan. Mindfulness oplettendheid is dus een tegenovergesteld gebruik van oplettendheid zoals bedoeld wordt in Vipassana waarbij juist het overstijgen van het eigen bewustzijn en bestaan beoogd wordt.

Het is daarom belangrijk voor mindfulness beoefenaren die naar Vipassana overstappen, dat zij niet vasthouden aan de beschrijvingen van de meditatiebegrippen die ze eerder hebben geleerd. Want het vasthouden aan concepten belemmert het leren vanuit de ervaring. Ook in Vipassana blijft oplettendheid niet hetzelfde, het verandert naargelang het bereikte inzichtniveau. Ook oplettendheid is onderworpen aan veranderlijkheid; ongenoegzaamheid; en oncontroleerbaarheid. Vandaar is het zinloos om er aan vast te houden. Alleen afstand nemen van alle preferenties, prettige of onprettige, kan leiden tot een moment waarop het bewustzijn vanzelf ophoudt.

[1] Stephen Batchelor: “Buddhism without beliefs”, Bloomsbury, London, 1979 p. 93-94

[2] Bhadantacariya Buddhagossa: “The Path of Purification, Visuddhimagga”, trans. Bhikkhu Ñanamoli, Buddhist Publication Society, Kandy, 1991 hfdstk. XVIII – XXII.

[3] Digha Nikaya 22, Maha Satipathana Sutta.

Categorieën: Mindfulness, Achtergronden
Tags: , , , , , ,

Ochtend- of avondeditie

We hebben een gratis mailinglijst.
Abonneer je op onze ochtend- of avondeditie

12 reacties op Mindfulness oplettendheid werkt niet voor Vipassana

  1. Heidi schreef:

    aub kan u dit verstaanbaar maken voor een leek? bv. door meer uitleg te geven over “de 16 inzichten”
    (tenzij dit voor specialisten bedoeld is)

    • Adi Ichsan schreef:

      Beste Heidi,
      De 16 inzichtniveaus zijn de oplopende klassen van inzichten die je realiseert door de beoefening van Vipassana. Het representeert het doel van de beoefening. Inderdaad voor leken of beginners in de meditatie heeft het weinig betekenis, maar gevorderden en meditatie begeleiders dienen het te kennen omdat je anders niet het eindpunt van de beoefening kan bereiken. De 16 inzichten of kennisniveaus werden voor het eerst genoemd in de Patisambhidamagga en later gesystematiseerd in de Vissudhimaga door Bhadhanta Buddhagossa. Tegenwoordig in Myanmar, Thailand en Sri Langka vormt het als het basiscurriculum van de Vipassana beoefening. Welke Vipassana vorm je ook volgt, het zijn de 16 inzichten van het traject die de yogi moet doorlopen. In het kort bestaat het curriculum in oplopende zwaarte uit: 1. Inzicht in bewustzijn en vorm; 2. Inzicht in conditioneringen; 3. Inzicht in de beheersing van kennis; 4. Inzicht in het ontstaan en vergaan; 5. Inzicht van ontbinding; 6. Inzicht van angst; 7. Inzicht van gevaar; 8. Inzicht van walgelijkheid; 9. Inzicht van het verlangen naar bevrijding; 10. Inzicht van reflectieve contemplatie; 11. Inzicht van gelijkmoedigheid over formaties; 12. Inzicht over adaptatie en het conformeren; 13. Inzicht in de overgang naar het boven wereldse; 14. Inzicht van het pad; 15. Inzicht van de vrucht; en 16. Inzicht van het aanschouwen van de realisaties. Op mijn site vipassanabhavana.nl kan je meer informatie hierover lezen.

  2. Willem schreef:

    Wat leuk dat je dit allemaal zo weet Adi. Maar met wat Heidi schrijft ben ik het helemaal eens. En je uitleg heeft het voor mij niet duidelijker gemaakt. Jammer, want Vipassana meditatie is ook zonder deze theorie zeer de inspanning waard!

  3. Trudy schreef:

    Mooi artikel. Echter, wanneer het artikel in eenvoudiger/ toegankelijker taal geschreven was, was het vermoedelijk
    makkelijker te lezen en begrijpen geweest voor een leek.
    En over de vipassana beoefening: is hier niet ook sprake
    van’de beginner’?
    Dit theoretische artikel is vermoedelijk met name bestemd voor gevorderden en meditatie leraren/begeleiders in de vipassana mediatie beoefening, en dat is eigenlijk ‘beginner beziend’ een beetje jammer.

  4. G.J. Smeets schreef:

    Beste Heidi en Willem,
    hier wat aanvullende info:
    Die 16 traptredes zijn uiteraard een theoretisch schema. Het is gebaseerd op begrippen uit de vroeg-boeddhistische traditie. Zo’n schema is handig in de communicatie tussen meditatie-begeleiders onderling die zich in die traditie hebben genesteld. Anders dan het blogstuk hierboven stelt is voor de beoefenaar, inclusief de gevorderde, kennis van het schema niet van belang. Er zijn dan ook vele vipassana-leraren, beroemde en onbekende, die zich daar helemaal niet mee bezig houden. En dat is ook logisch want het gaat om theorie, boekenwijsheid. Daarover nog een opmerking.

    Het blogstuk citeert de Visuddhi Magga, een vroeg-boeddhistisch boekwerk waarop het 16stappen schema is gebaseerd. De vertaler van dat boekwerk, Nanamoli, schrijft in zijn voorwoord wat het boekwerk feitelijk is [mijn vertaling uit het Engels naar het Nederlands]:
    “De Sutta’s bieden beschrijvingen van een ontdekking; de Abhidamma biedt een kaart van het landschap; maar in de Visuddi Magga gaat het vooral om consolidering, invulling en uitleg. Al het materiaal is bewerkt ten behoeve van samenhang.”

    Let op die laatste zin: materiaal bewerkt ten behoeve van samenhang. Theoretische samenhang wel te verstaan. Daar is niks mee maar voor de beoefening van inzicht is het niet nodig.

    • Siebe schreef:

      “Die 16 traptredes zijn uiteraard een theoretisch schema” (Smeets)

      Ik herinner me bijvoorbeeld dat ik hoorde van een leraar over de tien traptredes van kalmte-meditatie (shinee). Dat was niet bedoeld als een theoretisch schema maar bedoeld om de ontwikkeling van de training in kalmte te beschrijven. Van het niveau van een beginner naar het gerealiseerde niveau, ik meen in tien stappen, waarvan de laatste de moeiteloze eenpuntige concentratie is. Het was weliswaar een schema, een geconstrueerde samenhang maar zeker niet bedoeld als theorie. Het wil toch de (gemiddelde) ervaringen van beoefenaars uitdrukken met deze training.

      Waarom is dit bij die vipassana traptredes anders en is dit enkel maar een theoretisch schema?
      Waarom zou dat niet bedoeld zijn om ook de ervaringen van vipassana beoefenaars te verwoorden?

      Ik snap ook niet waarom jij denkt dat wanneer de Boeddha of meesters materieel bewerken tbv samenhang, dat perse een theoretische samenhang zou zijn.

      groet,

      • G.J. Smeets schreef:

        “Ik snap ook niet waarom jij denkt dat wanneer de Boeddha of meesters materieel bewerken tbv samenhang, dat perse een theoretische samenhang zou zijn.”

        Goed lezen, buurman. Niet ik maar de vertaler https://en.wikipedia.org/wiki/Nanamoli_Bhikkhu van de Visuddhi Magga heeft dat vastgesteld. Ik citeerde uit zijn voorwoord: de Visuddhi Magga is consolidering, invulling en uitleg van bestaande teksten.

        • Siebe schreef:

          Het ligt niet altijd aan mij.

          De vertaler die jij aanhaalt, Nanamoli, zegt kennelijk, want dat schrijf je zelf, “dat al het materiaal is bewerkt t.b.v. samenhang”. Jij maakt daarvan …”theoretische samenhang wel te verstaan”.

          Die conclusie komt voor mij volledig uit de lucht vallen. Hoezo “theoretische samenhang wel te verstaan?”

          groet

          • G.J. Smeets schreef:

            “Die conclusie komt voor mij volledig uit de lucht vallen. Hoezo “theoretische samenhang wel te verstaan?””

            Dat komt uit jouw lucht vallen doordat jij niet de moeite neemt om het voorwoord van Nanamoli door te nemen. Gemakzucht, buurman. Jij hebt alle co-ordinaten van mij gekregen om die tekst in te zien. En daar staat letterlijk dat de Visuddhi Magga een handboek en naslagwerk is voor meditatie leraren. Ben jij zo’n leraar? Zo niet, dan is al die theorie niet voor jou bedoeld. Zo wel, laat eens weten hoe je je leerlingen het verschil uitlegt tussen zuiver witte lakens en schone lakens.

  5. Piet Nusteleijn. schreef:

    Je hebt dus, oplettendheid.
    En dan heb je klaarblijkelijk soorten oplettendheden.
    Eén ervan wordt “Mindfulness oplettendheid” genoemd?
    Ja. in dit artikel.
    Die oplettendheid werkt niet voor vipassana?
    “Nou en?”, zeg ik.

    Overigens, Kom je nog ergens, na maar liefst 16 traptredes. Waar?
    16 inzichtsniveaus….zijn het er niet 17?
    Ik krijg de neiging de draak ermee te steken. Doe mijn best me een beetje in te houden. Ik vind dat hier sprake is van ‘spirituele slagroom’, te ver doorgeklopt. En verder lijkt het erop dat er hiërarchie is. Die wantrouw ik zeer. Nee, die is er niet. Waar zit ik me nu druk om te maken? Een heel goede vraag….

    • Adi Ichsan schreef:

      Beste Piet,
      17 niveaus wordt door Eerw. Mahasi Sayadaw gehanteerd omdat hij de 11de niveau van Inzicht van gelijkmoedigheid over formaties, verdeelt in opbouw en resultaat. Het resultaat wordt dan het 12de niveau van “Inzicht in de noodzaak van bevrijding” en de volgende reeksen schuiven dan een plaats verder op. De noodzaak van bevrijding wordt gezien als tegenhanger van de 9de inzicht “Verlangen naar bevrijding”. Ik geef je wel gelijk dat het verschil tussen de verschillende manieren van oplettendheid voor niemand van belang is, tenzij je streeft om in dit leven nog direct nibbana wil realiseren. Dus het is gewoon wat je er voor kiest om te doen met je leven. Moge je vreugde en wijsheid vinden.

  6. Diana van Gelder schreef:

    Mijn hersenen gaan hiervan ‘op slot’. Misschien nog niet zo gek?

Menu