• Door naar de hoofd inhoud
  • Skip to secondary menu
  • Spring naar de eerste sidebar
  • Spring naar de voettekst

Boeddhistisch Dagblad

Ontwart en ontwikkelt

Header Rechts

Veertiende jaargang

Zoek op deze site

  • Home
  • Agenda
    • Geef je activiteit door
  • Columns
    • Andre Baets
    • Dharmapelgrim
    • Bertjan Oosterbeek
    • Dick Verstegen
    • Edel Maex
    • Emmaho
    • Goff Smeets
    • Hans van Dam
    • Jana Verboom
    • Joop Hoek
    • Jules Prast
    • Paul de Blot
    • Rob van Boven en Luuk Mur
    • Ronald Hermsen
    • Theo Niessen
    • Xavier Vandeputte
    • Zeshin van der Plas
  • Nieuws
  • Contact
    • Steun het BD
    • Mailinglijst
  • Series
    • Boeddha in de Linie
    • De werkplaats
    • Recepten
    • De Linji Lu
    • De Poortloze Poort
    • Denkers en doeners
    • De Oude Cheng
    • Meester Tja en de Tao van Niet-Weten – alle links
    • Fabels door Goff
    • Cartoons van Ardan
    • Tekeningen Sodis Vita
    • De derwisj en de dwaas
  • Over ons
    • Redactiestatuut van het Boeddhistisch Dagblad
    • Redactieformule van het Boeddhistisch Dagblad
  • Privacy

Home » Hans van Dam » De Vimalakirtisoetra voor nitwits: 33 deuren naar non-dualiteit

Drie grachtenpanden met in totaal 33 voordeuren in de gevels.

De Vimalakirtisoetra voor nitwits: 33 deuren naar non-dualiteit

7 mei 2023 door Hans van Dam

Er zit er vast wel eentje voor je bij.

Hereniging van tegengestelden

In dit Witboek Advaita heb ik het voortdurend over ‘de deur naar non-dualiteit’. Deze uitdrukking doet denken aan het oxymoron ‘de poortloze poort’, de Nederlandse titel van de klassieke koancollectie Wumenguan, maar daar heb ik hem niet vandaan. ‘De deur naar non-dualiteit’ komt uit de Vimalakirti Nirdesa Soetra.

De Vimalakirtisoetra is een beeldenbrekende klassieker uit het mahayanaboeddhisme geschreven rond het begin van onze jaartelling. Het sleutelwoord van deze sleuteltekst is, je raadt het al, non-dualiteit – radicale bevrijding uit het onderscheidende denken.

Zo’n bevrijding laat zich natuurlijk niet beschrijven door het onderscheidende denken zelf, al doet het nog zo zijn best. Vandaar de ondertitel van de Vimalakirtisoetra, ‘Onvoorstelbare bevrijding’. Wat klopt als een bus, op de onderscheidende woorden ‘onvoorstelbaar’ en ‘bevrijding’ na.

De climax van de Vimalakirtisoetra is hoofdstuk 8, getiteld De dharmadeur naar non-dualiteit. Daarin wijzen drieëndertig bodhisattva’s elk op hun eigen manier de weg uit het dualistische denken. Vandaar de tweede ondertitel van de Vimalakirtisoetra, Hereniging van tegengestelden.

Geen leer hebben

Het hoogtepunt van hoofdstuk 8 van de Vimalakirtisoetra is zonder twijfel het slot, waarin de eeuwig frisse Manjushri zijn opwachting maakt. Hij zegt meteen waar het op staat.

‘Mijn zeergeleerde voorgangers hebben het prachtig uitgelegd. Helaas zijn hun verklaringen zelf dualistisch. Geen leer hebben, niets uitdrukken, niets uitleggen, niets verklaren, nergens naar verwijzen: dat is de deur naar non-dualiteit.’

Dan wendt Manjushri zich tot de protagonist van de Vimalakirtisoetra, de burgerboeddhist Vimalakirti naar wie de soetra is vernoemd, en nodigt hem uit om zijn visie uiteen te zetten. Vimalakirti zegt geen boe of bah, waarop Manjushri uitroept:

‘Prachtig, uwe excellentie! Dit mag beslist de deur naar non-dualiteit heten. Achter die deur heeft niemand nog behoefte aan klanken, lettergrepen of begrippen.’

De gedachte dat je beter kan zwijgen over non-dualiteit dan spreken, kom je wel vaker tegen in het boeddhisme. Bijvoorbeeld in de volgende koan:

Op een dag zat Subhuti onder een bloesemboom te nietsen toen het bloemen begon te sneeuwen. ‘We willen je feliciteren met je rede over de leegte’, verklaarden de goden. ‘Maar ik heb niets over de leegte gezegd’, zei Subhuti verbaasd. ‘Jij hebt niets over de leegte gezegd, wij hebben niets over de leegte gehoord’, zeiden de goden. ‘Dat is de ware leegte.’

(Bron: Zen Flesh, Zen Bones, Nyogen Senzaki, Paul Reps, 2008)

De begrippen ‘leegte’ en ‘non-dualiteit’ betekenen voor een agnost hetzelfde: geen onderscheid weten te maken, niet echt. Ook niet tussen leegte en non-dualiteit.

Van raison naar jargon

Aanvankelijk was ik van plan om hoofdstuk 8 van de Vimalakirtisoetra in drieëndertig stukken te splitsen, één voor elke spreker, getiteld Catch 1 tot en met Catch 33, om die als een rode draad door het Witboek Advaita te vlechten.

De tekst van gisteren getiteld Tussen de Boeddha, de Dharma en de Sangha vind je de deur naar non-dualiteit, zou Catch 22 geweest zijn.

Na een paar weken spinnen had ik mijn rode draad bijna klaar toen ik eindelijk besefte wat het probleem was: het iconoclasme van de Vimalakirtisoetra kijkt alleen maar in de spiegel. Het ziet overal zichzelf. De rest van de wereld bestaat niet.

De onderscheidingen die je volgens hoofdstuk 8 van de Vimalakirtisoetra achter je moet laten, zijn boeddhologische. Koekjes van eigen deeg. Dualiteiten die er in het dagelijks leven volstrekt niet toe doen. Geen wonder dat boeddhisten er zo graag vanaf willen.

Het navelstaren kenmerkt niet alleen de Vimalakirtisoetra maar alle mij bekende beeldenbrekende boeddhistische teksten. De Diamantsoetra. De Hartsoetra. Oude Cheng. De Linji Lu. De Poortloze Poort en de koans daarin, zoals Heeft een hond de boeddhanatuur? Is de verlichte onderworpen aan de wet van oorzaak en gevolg? Waarom heeft Bodhidharma geen baard?

Windeieren uit eigen doos, daar jaren op broeden tot je er eindelijk doorheen zakt, dat een doorbraak noemen.

Wie zich tot het boeddhisme bekeert, ruilt eerst het wrakke vlot van zijn raison in voor de holle grot van het jargon. Als het hem na mateloos mediteren, rijtjes leren en stenen eren zwaar te moede wordt en hij zijn hol wil verlaten, kan hij de uitgang niet meer vinden of durft hij niet meer naar buiten.

Ja, hè hè, wat dacht je dan. De boeddhistische geest is net zo gevoelig voor conditionering als de gewone geest. De boeddhageest ís de gewone geest. Alleen samen kunnen ze door één deur. De deur naar non-dualiteit.

Maar er is geen non-dualiteit. Er is geen dualiteit. Er is geen deur.

Er is geen boeddhageest. Er is geen gewone geest. Er is geen geest of niet-geest.

Dat zijn allemaal bedenksels, vraag me niet waarvan. Of is dat ook weer een bedenksel?

Ik wil maar zeggen, jezelf bevrijden van een bevrijdingsbeweging is geen kattenpis. Al had je negen levens en drieëndertig deuren.

Catch 33: drieëndertig deuren naar non-dualiteit

(lees verder onder de afbeelding)

Drie grachtenpanden met in totaal 33 voordeuren in de gevels.
Drieëndertig deuren naar non-dualiteit.

Catch 1. Dharmavikurvana: tussen ontstaan en vergaan vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 2. Srigupta: tussen ik en mijn vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 3. Srikuta: tussen zuiver en onzuiver vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 4. Sunaksatra: tussen aanleiding en gedachte vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 5. Subahu: tussen bodhisattvageest en sravakageest vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 6. Animisa: tussen waarnemen en niet-waarnemen vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 7. Sunetra: tussen het ene en het ondefinieerbare vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 8. Pusya: tussen goed en kwaad vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 9. Simha: tussen schuldig en onschuldig vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 10. Simhamati: tussen volmaakt en onvolmaakt vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 11. Sukhadhimukta: tussen plezierig en onplezierig vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 12. Narayana: tussen aards en bovenaards vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 13. Dantamati: tussen samsara en nirwana vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 14. Pratyaksadarsa: tussen vergankelijk en onvergankelijk vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 15. Samantagupta: tussen zelf en niet-zelf vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 16. Vidyuddeva: tussen kennis en onwetendheid vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 17. Priyadarsana: tussen vorm en leegte vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 18. Prabhaketu: tussen de elementen en de ruimte vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 19. Sumati: tussen oog en vorm vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 20. Aksayamati: tussen vrijgevigheid en alwetendheid vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 21. Gambhirabuddhi: tussen leegte, tekenloosheid en willoosheid vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 22. Santendriya: tussen de Boeddha, de Dharma en de Sangha vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 23. Apratihatacaksu: tussen het levenslustige lichaam en het uitgedoofde lichaam vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 24. Suvinita: tussen lichamelijke terughoudendheid, geestelijke terughoudend en verbale terughoudendheid vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 25. Punyaksetra: tussen verdienstelijke daden, verwerpelijke daden en neutrale daden vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 26. Padmavyuha: tussen ego en oogmerk vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 27. Srigarbha: tussen subject en object vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 28. Candrottara: tussen duisternis en verlichting vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 29. Ratnamudrahasta: tussen wereldse genoegens en nirwana vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 30. Manikutaraja: tussen de goede weg en de verkeerde weg vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 31. Satyananda: tussen waar en onwaar vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 32. Manjushri: tussen de verklaringen vind je de deur naar non-dualiteit.

Catch 33. Vimalakirti: tussen de woorden vind je de deur naar non-dualiteit.

Niet-weten als passe-partout

Je ziet, alle dualiteiten die je volgens hoofdstuk 8 van de Vimalakirtisoetra achter je moet laten, zijn boeddhologische. Zelfs tegenstellingen die je bekend voorkomen, zoals goed versus kwaad, krijgen in de soetra een boeddhistische invulling. Geen hedendaagse maar eentje van tweeduizend jaar geleden.

Niet dat het veel uitmaakt. Ik luister nou al een decennium naar de epigonen van het eenentwintigste-eeuwse boeddhisme en het klinkt nog steeds als Bibelebons.

Ik schrijf weleens naar deze of die boeddhist om te vragen wat nou helemaal het verschil is tussen non-dualiteit en afhankelijk bestaan. Tussen afhankelijk bestaan en leegte. Tussen leegte en niet-zelf. Tussen niet-zelf en ongeborenheid.

Dan krijg ik verhalen vol andere concepten, indelingen en rijtjes. In het Pali, in het Sanskriet, in het Tibetaans, in het Japans, in het Engels, met soms zelfs een woordje Nederlands ertussen. De drie bestaanskarakteristieken. De vier nobele waarheden. De vijf aggregaten. De zes bewustzijnsorganen. De zeven factoren van ontwaken. Het achtvoudige pad. De tien perfecties. Hoe zegt u?

Of ze bekennen dat ze het zelf ook niet weten. Nog niet weten. Niet meer weten. In dit leven denkelijk niet zullen weten. Misschien nooit zullen weten. Alles liever zouden vergeten als ze maar wisten hoe. Dan haal ik opgelucht adem. Ik ben de enige niet.

In andere tradities, inclusief advaita, is het me niet beter vergaan, maar ik ken geen enkel religie die zo verbaal is als de boeddhistische. De waarheid voorbij de woorden heeft een woordenrijk voorbij het verstand verwekt, als het al niet andersom is. Vaktaal hoort erbij als een non in een pij, een steen in een kei, een wu in een wei.

Gelukkig heeft mijn weteloosheid het nooit laten afweten. Natuurlijk niet. Geen leer hebben, niets uitdrukken, niets uitleggen, niets verklaren, nergens naar verwijzen: is dat niet de deur naar non-dualiteit?

De dualiteit van alledag

Alle begrippen zetten je op het verkeerde been. Niet alleen boeddhistische maar ook non-dualistische, taoïstische, hindoeïstische, mystieke, filosofische, agnostische. Wil je door de deur naar non-dualiteit gaan dan zal je ze toch een keer achter moeten laten. Waarom niet meteen?

Als je de religieuze, spirituele en wijsgerige blabla de rug toekeert, hoef je alleen nog de dualiteiten van alledag tegen het licht te houden. Elementaire kwesties zoals het verschil tussen stoel en tafel. Tussen vloer en voet. Tussen duin en strand. Tussen noord en zuid. Tussen mens en dier. Tussen homo en hetero. Tussen juist en onjuist. Tussen jou en mij. Tussen vreugde en leed. Tussen leven en dood.

Maar wel allemaal, hè, zonder uitzondering. Telkens weer, keer op keer. Tot je er dwars doorheen kijkt. Tot je geen idee meer hebt wat je ziet en hoe het zit. Of een heleboel ideeën tegelijk, dat komt op hetzelfde neer.

Mochten alle deuren naar non-dualiteit voor je open gaan, mocht je je niet langer de hele dag verscheurd voelen door dit tegenover dat, of tenminste vrede hebben met je verscheurdheid, dan kan je je nog altijd in de wijsheidstradities verdiepen. Dan heb je iets te doen als je niets meer te doen hebt.

Wie weet vind je gaandeweg je eigen woorden om te zeggen hoe het is om gaande weg te zijn.

Wie weet vind je onderweg je eigen woorden om te zeggen hoe het is om zonder weg te zijn.

Vind je geen eigen woorden, dan hou je gewoon je mond, net als Vimalakirti. Wie weet wijdt iemand er een soetra aan.

Index | vorige | volgende

Deze tekst maakt deel uit van het Witboek Advaita. Woord: Hans van Dam. Beeld: Lucienne van Dam. Alle teksten van deze serie. Het Witboek Advaita op NietWeten.nl. Alle publicaties van Hans van Dam in het Boeddhistisch Dagblad.

Categorie: Hans van Dam Tags: advaita, niet-weten, non-dualisme, non-dualiteit, vimalakirtisoetra, Witboek Advaita

Lees ook:

  1. Tussen woorden en stilte vind je de deur naar non-dualiteit
  2. Het Zelf is ook een deur, en hoe ik erachter kwam
  3. Tussen tafel en dame vind je de deur naar non-dualiteit
  4. Tussen scheidslijn en schijnlijn vind je de deur naar non-dualiteit

Elke dag het BD in je mailbox?

Elke dag sturen we je een overzicht van de nieuwste berichten op het Boeddhistisch Dagblad. Gratis.

Wanneer wil je het overzicht ontvangen?

Primaire Sidebar

Door:

Hans van Dam

Hans van Dam is de auteur van de Agnosereeks: 13 boeken over niet-weten, verluchtigd door Lucienne van Dam. Lees ze gratis op NietWeten.nl of in het BD, of als paperbacks tegen kostprijs. Disclaimer. Contact. Winkel. 
Alle artikelen »

Agenda

  • Agenda
  • Geef je activiteit door

Ochtend- of avondeditie

Ochtend- of avondeditie ontvangen

Abonneer je

Elke dag gratis een overzicht van de berichten op het Boeddhistisch Dagblad in je mailbox.
Inschrijven »

Agenda

  • 10 februari 2025
    Zen Spirit studiegroep 'Het verborgen licht'-vanaf 10 februari 2025
  • 9 mei 2025
    Seminar Tenzin Wangyal Rinpoche
  • 12 mei 2025
    Maandagochtend meditatie in Amsterdam-West
  • 13 mei 2025
    Verdiepingsbijeenkomst Hand in hand met de Boeddha
  • 13 mei 2025
    Dinsdagavond op even weken samen mediteren in Almere Buiten
  • 13 mei 2025
    Oude boeddhistische inzichten voor geslaagde moderne relaties
  • 13 mei 2025
    Oude boeddhistische inzichten voor geslaagde moderne relaties
  • 13 mei 2025
    Oude boeddhistische inzichten voor geslaagde moderne relaties
  • bekijk de agenda
  • De werkplaats

    De werkplaats.

    Boeddhistische kunstenaars

    Artikelen en beschrijvingen van en over het werk van boeddhistische kunstenaars. Lezers/kunstenaars kunnen zich ook aanmelden met hun eigen werk.
    lees meer »

    Pakhuis van Verlangen

    In het Boeddhistisch pakhuis van verlangen blijven sommige teksten nog een tijdje op de leestafel liggen.

    Weet jij wat een anker is? Test jezelf!

    Hans van Dam - 2 mei 2025

    Deel 3 van een 5-delig dwaalgesprek over de mystieke roos.

    ‘Het leven zelf is zazen’

    Wim Schrever - 28 april 2025

    De grote tragedie hier in het Westen is dat we onze eigen spirituele traditie zo snel hebben opgegeven en met het badwater -de religie- ook het kind -de spiritualiteit- hebben weggegooid. Terwijl een mens fundamenteel nood heeft aan spiritualiteit, aan zingeving.

    Geschiedenis als wapen deel 1

    Kees Moerbeek - 20 april 2025

    President Vladimir Poetin zei in 2014: ‘Onze collectieve herinnering bepaalt onze cultuur, onze geschiedenis en onze tegenwoordige tijd. En onze toekomst zal worden gevormd aan de hand van onze historische ervaring.’ Hij is het zelf die actief deze herinnering en ervaringen vorm geeft en propageert. Ivo van de Wijdeven schrijft dat in de Sovjettijd er nog werd gegrapt dat het land een zekere toekomst had, maar een onvoorspelbaar verleden. Onder Poetin is Ruslands geschiedenis als in beton gegoten. Er is maar één historische waarheid en deze is verankerd in de grondwet en de Nationale Veiligheidsstrategie.

    Jaloerse goden te slim af – de geschiedenis de baas…?

    gastauteur - 13 april 2025

    Hongersnood in een hermetisch afgesloten kuststrook die onwillekeurig aan de vernietigingskampen van weleer doet denken, besmet met meer dan een zweem van genocide… Regeert Adolf Hitler over zijn graf heen? Want bestaat Israël niet bij diens gratie? Zou zonder die bittere nazi-erfenis Palestina als land van drie monotheïstische religies niet nog gewoon zo heten? Is de grond er niet vervloekt, juist door godsdiensten die, gevoed vanuit één fictieve bron, vervolgens als protestbeweging steeds in chronologische volgorde aan haar voorgangster ontspruiten, waarmee de kiem voor een eeuwigdurende vete om de absolute waarheid is gelegd? En claimt niet elk van deze broeder- of zusterstromingen dat stuk met hun aller bloed doordrenkte aarde, aanvankelijk voor Abrahams JHWH, vervolgens voor Jezus’ Vader en ten slotte voor Allah – drie godheden die, in verbitterde onderlinge jaloezie verwikkeld, strijden niet alleen om religieuze hegemonie, maar ook om de profane en politieke macht?

    Wat is quiëtisme?

    Hans van Dam - 27 maart 2025

    Over het stillen van de wil.

    Meer onder 'pakhuis van verlangen'

    Footer

    Boeddhistisch Dagblad

    over ons

    Recente berichten

    • Het wezen van het christendom
    • Guy – dhammazaadjes – Onwetendheid
    • Burgerinitiatief – ‘minister  van vreemdelingenhaat Faber uit ambt zetten’
    • Gedachten over een haiku 36 – Chiyo-ni
    • Ardan – Een boot die waarschijnlijk nooit komt…

    Reageren

    We vinden het geweldig om reacties op berichten te krijgen en op die manier in contact te komen met lezers, maar wat staan we wel en niet toe op de site?

    Over het BD

    Het Boeddhistisch Dagblad is een onafhankelijk journalistiek webmagazine over boeddhistische thema’s en inzichten.
    Lees ons colofon.

    Zie ook

    • Contact
    • Over ons
    • Columns
    • Reageren op de krantensite

    Het Boeddhistisch Dagblad is een onafhankelijk journalistiek webmagazine over boeddhistische thema’s en inzichten. Lees ons colofon.