Wat weten zij dat wij niet weten?
Met ‘zenleraren niet-weten’ bedoel ik hier zenboeddhistische leraren voor wie het niet-weten meer is dan een bijgedachte. Die zijn zeldzamer dan dodo’s en op uitsterven na dood.
Ik ken eigenlijk maar twee leraren die het niet-weten helemaal lijken te omarmen: Nico Tydeman en Seung Sahn, ik noemde ze al in het begin van dit boek.
Omdat beiden naar eigen zeggen hun niet-weten danken aan hun leraar, respectievelijk Dennis Merzel en Ko Bong, heb ik die ook maar in mijn lijstje opgenomen.
Nico Tydeman
Controversiële Nederlands zenleraar met affiniteit voor mystiek niet-weten.
Tydeman heeft een aantal boeken over zen geschreven. Als je geïnteresseerd bent in niet-weten en niet terugschrikt voor moeilijke woorden kan ik je zijn boek Dansen in het duister aanbevelen. Ook de documentaire Doorn in het hart uit 2008 is het bekijken waard.
Over zijn zenopleiding schrijft Tydeman: Een langdurig en groots avontuur beleefde ik als leerling van Genpo Roshi. Door zijn onderricht werd ik diep ondergedompeld in de kennis van het niet-weten.
De kennis van het niet-weten – dat is een curieuze uitdrukking. In mijn beleving is niet-weten geen kennis maar de mat onder je kennis vandaan trekken. En onder je niet-weten vandaan natuurlijk, anders zit je daar weer in vast.
Tydeman ziet zen als een mystieke weg door het mysterie van het leven, en zichzelf als mystagoog, een leraar van het niet-weten, iemand die de myste (de leerling) begeleidt op het mystieke pad.
Een leraar van het niet-weten – dat is een curieuze uitdrukking. In mijn beleving is niet-weten geen kwestie van leren maar van afleren, een leraar niet-weten een afleraar en leraar-af.
Het mysterie omschrijft Tydeman als iets dat groter is dan wijzelf, zonder het woord God te laten vallen. Je kan er kennelijk wel mee communiceren: “Ik weet nog dat ik het voor het eerst thuis op mijn kussen zat en dacht, ik hoef niet naar een kerk om contact met het mysterie te hebben.”
Nico beschouwt het mysterie als de oorsprong die er altijd is, “aanwezig in zijn volheid als een tijdloos nu. Die Oorsprong heeft geen aanwijsbaar begin noch een aantoonbaar einde.” Let op de hoofdletter: hier spreekt een eternalist.
Voor Tydeman is niet-weten een inzicht. Kennis is te danken aan begripsvorming, analyseren, reduceren, deduceren. Inzicht ontstaat door begrippen te doorzien en te schrappen; niet dit, niet dat, ook dit niet en ook dat niet. Totdat een grondeloos niet-weten overblijft.
Niet-weten als inzicht – dat is een curieuze opvatting. In mijn beleving is niet-weten geen inzicht maar vrij uitzicht doordat er geen inzichten meer in de weg staan.
Tydeman beschouwt het niet-weten als de essentie van mens-zijn: “In dit mysterie dat alle regionen van het bestaan overschaduwt, sta ik onwetend. Niet-weten is echter geen filosofisch begrip, dat zou staan tegenover weten. Het is ook geen voorlopig niet-weten dat wellicht in de toekomst verjaagd zal worden met de nodige kennis. Het is een dikke, donkere ‘wolk van niet-weten’, die zich over mijn gehele bestaan uitstrekt en nooit verdreven wordt. Het is een existentieel niet-weten, dat een wezenskenmerk is van mijn bestaan. Wie dit niet-weten ontkent of wil verbannen, loochent een essentie van mens-zijn.”
Niet-weten als essentie van mens-zijn – dat is een curieuze uitdrukking. In mijn beleving is niet-weten onverenigbaar met algemene uitspraken over wezenskenmerken van mens-zijn en van wat dan ook.
(Bovenstaande citaten vond ik op de website van Tydeman, Het Mystieke Netwerk. Andere citaten vind je in mijn collectie Citaten Niet-Weten; zoek op nico).
Dennis Merzel
Controversiële Amerikaanse leraar van onder anderen de Nederlandse zenboeddhisten Nico Tydeman en Maurice Knegtel.
Het niet-weten van Dennis Merzel is nauwelijks terug te vinden in de geschriften van zijn hand die ik onder ogen heb gehad.
In zijn autobiografie uit 2016, Spitting Out the Bones, A Zen Master’s 45 Year Journey (een boektitel waarin hij zichzelf in weerwil van zijn voornemen om uit te treden schaamteloos als zenmeester neerzet) vond ik maar twee verwijzingen.
Op pagina 186: Knowing, thinking that we know, is our delusion. We know only a fraction of what is.
Op pagina 63: It is my intention to never stop learning, and never stop being a student. Even with the title Roshi I am forever a student and a beginner. As Suzuki Roshi said, a Zen mind is a beginner’s mind. How to maintain this mind? A beginner’s mind is open, flexible and fresh, coming from not knowing; an ignorant mind is closed, inflexible and knowing.
Twee platitudes, vol minachting voor kennis (‘knowing is our delusion’, ‘an ignorant mind is closed, inflexible and knowing’), en dat was het dan. Ook in Merzels eerdere geschreven werk zijn slechts sporadisch verwijzingen naar niet-weten te vinden, waarvan ik er een stuk of tien heb opgenomen in mijn collectie Citaten Niet-Weten (zoek op merzel).
De aangehaalde teksten zijn nog obligaat ook, veel zenleraren mompelen af en toe van dit soort dingen en gaan dan gauw over tot de orde van de zendo. Niet-weten is ze te onbestemd, lijkt het wel, behalve als een mooi afgerond verhaaltje, liefst over iets wat een hooggeëerde zeergeleerde zenzombie uit een ver verleden over dit onderwerp gezegd zou hebben – een Bodhidharma, een Huangbo, een Linji, een Dizang.
Meer over Merzel: https://en.wikipedia.org/wiki/Dennis_Merzel
Seung Sahn
Controversiële Koreaanse leraar die op zijn tweeëntwintigste transmissie kreeg van zijn leraar Ko Bong, van wie Seung Sahn de eerste dharma-erfgenaam was en de enige zou blijven.
“Met een krachtige weetnietgeest ben je beter af dan met zenmeesters, beter dan met de Boeddha, beter dan met God”, vond Seung Sahn. “Waarom zou een weetnietgeest of denknietgeest nog zazen doen of voor de Boeddha buigen? Ik weet niets van de Boeddha, heb hem nooit ontmoet, ik weet niets van verlichting, waarom buigen, waarom gewaden dragen?”
Stoere taal, die hem er niet van weerhield om aan zazen te doen, gewaden te dragen en almaar over verlichting en over de Boeddha te praten.
Onder het motto Only don’t know (alleen maar niet-weten) appelleerde Seung Sahn met zijn don’t know zen (weetnietzen) onvermoeibaar aan de don’t know mind (de weetnietgeest) van zijn leerlingen.
Alsof niet-weten voor hem een mindset was, een knop die je even omzet, in plaats van het onvoorziene en onomkeerbare resultaat van het langdurige, confronterende gedachteonderzoek dat het voor mij is geweest.
Teaching Letters of Zen Master Seung Sahn is een collectie van 600 correspondenties met veel verwijzingen naar niet-weten, terwijl ik dit schrijf gratis te lezen op internet als pdf.
Citaten van Seung Sahn vind je in mijn collectie Citaten Niet-Weten (zoek op seung). Teaching Letters of Zen Master Seung Sahn is een collectie van 600 correspondenties met veel verwijzingen naar niet-weten, op het moment dat ik dit schrijf gratis te lezen op internet als PDF.
Ko Bong
Excentrieke en onorthodoxe Koreaanse zenmeester, vrijbuiter, wildebras en drinkebroer.
In het westen is Ko Bong vooral bekend als de leraar van Seung Sahn, door wie deze het niet-weten ingepeperd kreeg.
Ko Bong schreef het volgende gedichtje over de weg:
Wil je het begrijpen
Dan zal je het nooit begrijpen
Je ware aard vinden
Is het niet-weten vinden
Daar valt best wat op af te dingen. ‘Je ware aard’ is een essentialistisch begrip en ‘het niet-weten’ een hypostase. Hou je eraan vast dan zal je het nooit vinden, of had je dat al begrepen?
‘Als je het niet-weten hebt bereikt, heb je je meester gevonden’, zei Ko Bong ook.
Als je het niet-weten hebt bereikt, heb je je meesters verloren, zou ik zeggen, en het meesterschap doorzien, maar ik heb nooit een meester gehad, dus wat weet ik ervan.
