Het humanisme
De filosoof Jean-Paul Sartre publiceerde in 1945 een lezing van hem met de titel Het existentialisme is een humanisme. Dit klonk in het Frans heel gewoon maar de Nederlandse vertalers schrokken daar al direct voor terug en veranderden de titel in Over het existentialisme. De term humanisme heeft namelijk in Nederland de betekenis van een soort wereldbeschouwing. De Duitse filosoof Martin Heidegger vatte de term humanisme in dezelfde zin op in zijn opstel Brief über den Humanismus dat hij schreef in 1947. Hierin verklaarde hij dat zijn filosofie niet bij het humanisme past omdat termen zoals de mens er geen rol in spelen.
Het humanisme is in Nederland een alternatief voor het christendom. Het is een derde zuil naast het katholicisme en het protestantisme. Een humanist gelooft in deze zin niet langer in God maar in de mens en daarbij is het specifieke kenmerk van de mens dat hij van nature normen en waarden heeft. Het humanisme heeft dus een ethisch wereldbeeld.
Waar komt deze opvatting vandaan? Nederlandse humanisten beroepen zich vaak op Erasmus, maar waar beriep Erasmus zich dan op? In elk geval geloofde Erasmus nog steeds in God. Hij zou zich vandaag de dag ongetwijfeld hebben aangesloten bij de katholieke zuil. In de tijd van Erasmus waren er echter nog geen zuilen. Het woord humanist was vanuit Italië overgewaaid. Het Italiaanse woord umanista was in de late vijftiende of begin zestiende eeuw geen aanduiding voor een wereldbeschouwing, maar voor een geleerde of leraar die geschoold was in de humaniora of menswetenschappen: grammatica, retorica, poëzie, geschiedenis en moraalfilosofie.
Momento mori, gedenk te sterven, of Carpe diem, Pluk de dag?
Terwijl in de middeleeuwen God en het hiernamaals centraal stonden, ontstond door het werk van de humanisten in de vroege renaissance in Italië een nieuwe oriëntatie op de wereld. Mede door de verstedelijking gingen de humanisten weer het werk van de antieke filosofen bestuderen, gesteund door de opvatting dat bij sommigen van hen al een vaag begrip van het christendom leefde. Ze waren dus geen ongelovigen, maar zochten bij de antieken inspiratie voor de oplossing van wereldse problemen en voor cultuuruitingen. Er werden soms zelfs goddeloze geschriften doorgegeven, zoals het De rerum natura, Over de aard van de dingen. Dit was een uiteenzetting van de leer van de Griekse filosoof Epikuros (341 v.j. – 270 v.j.), die in eerste eeuw voor het begin van onze jaartelling door de Romeinse filosoof Lucretius was geschreven. In dit werk wordt betoogd dat de wereld niet is geschapen, door een god, maar toevallig is ontstaan door het botsen en samenklonteren van atomen.
Een van deze humanisten was Francesco Petrarca, die geboren werd in 1304 en overleed in 1374. Hij is beroemd geworden door zijn lyrische stijl van schrijven. Enkele van zijn gedichten zijn later zelfs op muziek gezet, onder andere door Claudio Monteverdi. Zelf vond Petrarca zijn Latijnse werken en zijn filologische arbeid het belangrijkste, maar door zijn innerlijke twijfel tussen het middeleeuwse kloosterleven en het nieuwe humanistische leven in de stad, wordt hij nog steeds gezien als een icoon van de renaissance. Deze innerlijke strijd is letterlijk beschreven in zijn dagboek, getiteld Het geheim en metaforisch in een brief waarin hij de beklimming beschrijft van de berg Ventoux die hij samen met zijn broer onderneemt.
De vertaling van beide teksten van Petrarca is al eerder verschenen in 1990 bij uitgeverij Ambo Klassiek in Baarn. Dit boek is echter niet meer in de boekhandel te verkrijgen en daarom heeft uitgever Damon opnieuw een boek uitgebracht met een vertaling van de brief over de beklimming en het dagboek, overigens vertaald door dezelfde auteur: Chris Tazelaar.
De moeizame beklimming
De beklimming van de berg Ventoux is een moeilijke onderneming. Petrarca beschrijft hem in de vorm van een brief gericht aan zijn vriend en biechtvader, de geleerde Augustijner monnik Dionigi da Borgo San Sepolcro. Petrarca wil de onderneming niet in zijn eentje wagen en hij besluit zijn broer Gherardo als metgezel te vragen. Deze blijkt vastbesloten om naar de top te komen, terwijl hij, Francesco, steeds maar op zoek is naar een gemakkelijker minder steil pad. Dit vindt hij natuurlijk niet, zodat Gherardo steeds op hem moet wachten.
Volgens Tazelaar is het helemaal niet zo zeker dat deze beklimming echt heeft plaatsgevonden. Het is duidelijk dat Francesco Petrarca de beschrijving van de beklimming gebruikt als een soort metafoor voor zijn eigen innerlijke dialoog en zijn twijfel over de vraag of hij het wereldse leven vaarwel moet zeggen en monnik worden, dan wel zich zou wijden aan de studie van de letteren en de filosofie. De top van de berg staat dan voor de Stad van God, de voet is de stad der mensen.
Francesco heeft de teksten van Augustinus uitvoering bestudeerd, een van deze boeken heet zelfs De stad van God. Tijdens de beklimming heeft Francesco ook het boek Belijdenissen van Augustinus bij zich. Als hij bij een lagere bergtop, die Het Zoontje heet, is aangekomen slaat hij het boek van Augustinus openen leest: En de mensen gaan om te bewonderen de hoogten van de bergen, de machtige golven van de zee, de brede stromen van de rivieren, de gang van de oceaan en de omloop van de hemellichamen en zij verlaten zichzelf. Dat maakt indruk. Hij moet dus zichzelf niet vergeten. Er is hier een duidelijke parallel met Augustinus die in zijn Belijdenissen vertelt hoe hij in de tuin was en kinderen van de buren hoorden roepen pak op en lees! Nu had hij toevallig een bijbel bij zich. Hij opende deze en las: Volg de heer Jezus Christus en geef geen aanstoot door dronkenschap, door gezelschap te zoeken en lustbevrediging, door ruzie en afgunst. Zorg ervoor dat je niet toegeeft aan de lusten van het vlees. Na het lezen van deze zin was Augustinus bekeerd tot het christendom.
Laura
Het is niet onwaarschijnlijk dat Francesco zijn brief over de beklimming in 1337 heeft geschreven. In dat jaar werd ook zijn zoon Giovanni geboren. Hierbij komt nog dat Francesco toen al tien jaar smoorverliefd was op Laura, die echter niets van hem wilde weten. Laura wordt voor hem een obsessie en een inspiratie die een leven lang zou duren.
In 1343 wordt Francesco’s dochter en tweede kind Francesca geboren en bovendien treedt zijn broer Gherardo in tot de orde van de Karthuizers. Francesco begint te schrijven aan een privéboek getiteld Secretum, Het geheim. Hij wil voor zichzelf een overzichtelijk verslag schrijven van het verwarrende denkproces waarin hij geraakt was door zijn lectuur van Augustinus’ Belijdenissen. Daarover had hij al eerder geschreven in zijn Ventouxbrief. Deze Ventouxbrief en het boek Het geheim horen bij elkaar. Hij geeft zijn dagboek echter de vorm van een discussie met Augustinus, die zijn religieuze geweten symboliseert. Als derde en getuige is de godin van de waarheid aanwezig, ze symboliseert Francesco’s voornemen om strikt eerlijk tegenover zichzelf te zijn. In dit dagboek, dat maar drie dagen in beslag neemt, spoort Augustinus hem steeds aan om monnik te worden en het wereldse leven de rug toe te keren, terwijl Francesco zelf steeds argumenten zoekt om dit uit te stellen.
In zijn Ventouxbrief schreef Francesco dat hij ervoor koos om zijn opgang naar de stad van God te onderbreken om eerst in de wereld werkzaam te zijn. In zijn dagboek gaat hij in op de bij hem opgekomen vraag of die keuze slechts een tijdelijke onderbreking van de pelgrimsprijs inhield of veroorzaakt was door obstakels op de rechte weg waardoor hij zijwegen moest kiezen. Hij wil diep ingaan op die vraag. Hij had nog met niemand over die vraag gesproken en zou hem daarna ook nooit met iemand bespreken, want hij voerde hem als een innerlijke botsing van voornemens en gevoelens.
Francesco toetst ten overstaan van de waarheid, zijn gedachten aan die van Augustinus, maar het is wel zijn Augustinus, dus eigenlijk zijn geweten. Hij overweegt in dit verslag, zijn besluit uit zijn Ventouxbrief om monnik te worden. Zullen zijn aarzelingen slechts vertragende invloed hebben op zijn voornemen om op te gaan naar de stad van God? Houdt de gedachte aan Laura hem nog tegen? Francesco blijft twijfelen en zal uiteindelijk de stap toch niet wagen. Dit maakt hem tot een symbool van de Renaissance, waarin men zich met een nieuw elan probeerde zich los te maken van de sombere denkwijze van de Middeleeuwen zonder daar volledig in te slagen. De heilige bureaucratie was daarvoor te sterk. In 1600 stierf de filosoof en vrijdenker Giordano Bruno nog op de brandstapel in Rome, maar daarna werd de greep van de kerk op de samenleving steeds zwakker.
Is het boeddhisme een humanisme? Ja, in de zin van Sartre en Petrarca, want een boeddhist bestudeert de traditie en moet zijn eigen conclusies trekken. Bovendien heeft elk mens een boeddhanatuur. Nee, in de Nederlandse zin van het woord, want de menselijke normen en waarden behoren tot sam̥sāra en die moet je daarom overwinnen.
Historisch standaardwerk
Het is een zeer uitgebreide en nauwkeurige vertaling, al zal het wat statige woordgebruik niet iedereen kunnen bekoren. Het is een boek om langzaam te lezen. Wie er de tijd voor kan nemen, krijgt echter de gelegenheid om de innerlijke worsteling van Francesco Petrarca van nabij mee te maken. Francesco heeft een levendige verbeelding en hij is geen man van oneliners. Het is belangrijk dat de lezer zich realiseert dat hij een toeschouwer is in een innerlijk theater of misschien wel een innerlijke opera. Francesco maakt van zijn innerlijke worsteling een opera. De hoofdfiguren zijn, behalve Francesco, Laura en Augustinus, maar dit zijn geen mensen van vlees en bloed. Het zijn Francesco’s ideaaltypen.
De uitvoering van het boek is prachtig en de verwijzingen zijn uitgebreid en ter zake. Misschien wel iets voor onder de kerstboom.


Geef een reactie