Priest in de BAK, de politiek van het nirvān̥a

Dweilen met de kraan open

Op 15 februari jongstleden vond er een symposium plaats in Gallerij BAK te Utrecht ter gelegenheid van het verschijnen van een vertaling van een boek van Graham Priest getiteld: Capitalism – its Nature and its Replacement. Buddhist en Marxist insights. Ik heb deze vertaling al vorig jaar in het boeddhistisch dagblad besproken. Waarom zou ik er dan nu nog over beginnen? Bovendien heeft dit symposium al een maand geleden plaatsgevonden, waarom oude koeien uit de sloot halen? Het antwoord op deze vraag is dat er iets bij mij bleef knagen. Dit knagende iets was bovendien tijdens het minisymposium niet ter sprake gekomen. Men had er geen aandacht voor gehad.

Behalve Graham zelf waren er nog 3 sprekers die tijdens de bijeenkomst het woord voerden: Kees klomp, een bekend publicist, Chris Julien, een filosoof en activist en Maurice Knegtel, zenmeester. Om met deze laatste beginnen: Maurice had het voornamelijk over zichzelf, tot grote vreugde van de schare van zijn aanwezige volgelingen. Chris hield een ingewikkeld verhaal over een door hem zelf verzonnen politiek systeem dat volgens hem alle problemen zou oplossen. Kees hield een gezellig praatje en Graham drukte zijn toehoorders op het hart om het kapitalisme vaarwel te zeggen en allemaal een anarchistisch-marxistisch collectief te beginnen.

Wat bij mij bleef knagen was de totale afwezigheid van de uitgangspunten van het boeddhisme. De meest fundamentele boodschap van de Boeddha was dat de werkelijkheid waarin we leven onophoudelijk voorbijgaat (anicca), onherstelbaar onbevredigend is (dukkha) en volledig zijn eigen gang gaat (anatta). Bovendien vind je nergens uitspraken van de Boeddha waarin hij bepaalde economische of politieke systemen aanbeveelt als zaligmakend. Het blijft in de politiek ploeteren, dweilen met de kraan open, water naar de zee dragen en er blijkt geen definitieve oplossing te zijn voor de steeds opnieuw opduikende problemen.

Ethiek

Aan de andere kant is het wel degelijk zo dat de Boeddha adviezen heeft gegeven over hoe we kunnen voorkomen dat onze problemen ons boven het hoofd groeien. Ten eerste heeft hij aangeraden om regelmatig met elkaar te overleggen om zo onenigheid te voorkomen. Ten tweede heeft hij een aantal ethische regels nagelaten, sommige hebben betrekking op de monniken en nonnen, andere zijn voor de lekevolgelingen. Dit is niet strijdig met zijn opmerking dat het nooit wat wordt in het leven, of sam̥sāra, zoals hij het alledaagse reilen en zeilen betitelde. Dit heeft alles te maken met het principe van de twee waarheden. Om de verlossing te bereiken moet je namelijk veel mediteren en de praktijk leert dat het mediteren veel makkelijker gaat als je lichaam niet voortdurend heftige signalen afgeeft dat het dringend behoefte heeft aan drank, voedsel, veiligheid, warmte of beschutting. Je weet dat het allemaal leegte is, maar toch word je erg onrustig van dat aandringen. Als je het te druk hebt met overleven, kom je niet toe aan het beoefenen van de verlossing. Niet alleen de mens in het algemeen, maar ook een boeddhist is dus gebaat bij een stabiele, rustige en enigszins comfortabele omgeving. Zelfs als je de verlossing hebt bereikt en je vanuit je oneindige mededogen de goegemeente op het juiste spoor wilt zetten, is het erg prettig als je niet voortdurend door bommen en luchtalarm wordt overstemd. Er is geen leegte zonder verschijnselen en er zijn geen verschijnselen zonder leegte. De kunst is het ene in het andere te ervaren.

Logica als verzinsel

Het boeddhisme heeft dus wel degelijk politieke belangen. Deze belangen maken echter geen deel uit van de leer. Heeft Graham Priest dan niet toch een punt met zijn aanbevelingen? Kan een VVD’er wel boeddhist zijn?

Ik maak even een uitstapje naar Grahams grote wapenfeit: hij bedacht een vijfwaardige logica om de ontkenning van het tetralemma door Nāgārjuna logisch te verklaren. Dit tetralemma komt ook in de antieke filosofie voor en het bestaat uit de combinatie van vier beweringen:

• bevestiging, bijvoorbeeld het gras is groen
• ontkenning, bijvoorbeeld het gras is niet groen
• bevestiging en ontkenning, bijvoorbeeld het gras is zowel groen als niet groen
• ontkenning van de bevestiging en de ontkenning, bijvoorbeeld het gras is niet groen is noch niet groen.

Als deze vier ontkent, ontken je dus de vier delen van het tetralemma en voer je dus een vijfde logische mogelijkheid in. In een artikel uit 2003, dat Graham Priest samen met Jay Garfield schreef, betoogt Graham dat Nāgārjuna eigenlijk een vijfvoudige logica gebruikt. Als dit waar is, dan wil Nāgārjuna dus iets bewijzen door middel van een door hem zelf bedachte exotische vorm van redeneren. In vers 13.8 van zijn Mūladhyamakakārikāḥ zegt Nāgārjuna echter nadrukkelijk:

De overwinnaars hebben leegte onderwezen om alle standpunten te weerleggen. Zij hebben verklaard dat zij die van de leegte een standpunt maken ongeneeslijk zijn.

Bovendien schrijft hij uitdrukkelijk in zijn boek Vigrahavyāvartanī:

Als ik iets zou willen beweren, dan zou ik ongelijk hebben. Er wordt echter niets door mij beweerd, dus niemand kan me in het ongelijk stellen.

Nāgārjuna ontkent dus nadrukkelijk dat zijn ontkenning van het tetralemma een standpunt is. Wat is het dan wel? Huntington heeft in 2007 een artikel aan deze vraag gewijd, waarin hij verschillende standpunten de revue laat passeren. Om het niet te ingewikkeld te maken is het voldoende om op te merken dat Nāgārjuna steevast tot twee conclusies komt: “het klopt niet” (na yujyate) en “het bestaat niet” (na vidhyate). Dit betekent dat hij door middel van de logica de logica weerlegt en bovendien laat zien dat de conclusies van deze logica niet overeenkomen met de dagelijkse ervaring. Erger nog: volgens Nāgārjuna is de leegte helemaal in lijn met de dagelijkse ervaring. “Alles klopt waarvan de leegte klopt, niets klopt waarvan de leegte niet klopt.” Candrakīrti, die vier eeuwen later een commentaar schreef op het werk van Nāgārjuna, benadrukt dan ook dat het dagelijkse leven voor de madhyamika, de filosofie van Nāgārjuna, maatgevend is.

Er was in die tijd een discussie tussen de verschillende scholen over de pramāṇas, de bronnen waar je je filosofie op zou moeten baseren. De minimalisten houden zich uitsluiten aan logische redeneringen en waarneming, anderen accepteren ook gezaghebbende geschriften, traditionele aannames of inzichten uit meditatie. De madhyamika’s accepteren alles, want het leven is sowieso een illusie. Kennis is iets beschouwen alsof, dus alsof iets bestaat en zus of zo is. Er zijn in werkelijkheid alleen leegte en verschijnselen en die verschijnselen ontstaan niet uit iets anders maar zijn een effect van hun onderlinge samenhang, zij ontstaan wederzijds afhankelijk of correlatief.

Links of rechts?

Terug naar de politiek. Is het boeddhisme links of rechts, groen of kapitalistisch? De Boeddha heeft daar niets over gezegd, hij wees alleen naar zijn ethiek. Een van zijn gedragsregels was bijvoorbeeld dat je niet mag stelen. Niet omdat dit tegen de wet is, maar omdat dit je verlossing in de weg zit. Het maakt dat je dieper verwikkeld raakt in de kringloop van het lijden dat de wereld heet. Iets verkrijgen onder valse voorwendsels is vaak niet tegen de wet, maar het is ook een soort stelen. Woekerwinsten, reclame of misleiding is proberen iets te verkrijgen onder valse voorwendsels, dit maakt dat mensen verslaafd raken aan geld of dingen. Beide zijn echter verzinsels. Als je het zo bekijkt, dan hebben we geen links of rechts meer nodig. Lenin, de oprichter van het Sovjetcommunisme, was links maar hij heeft veel leed aangericht. Elon Musk is een rechtse rakker, maar hij parasiteert op de samenleving. Geld is best handig, we hoeven niet terug naar een ruilhandel, maar oppotten tot je miljarden hebt is een misdaad tegen de menselijkheid.

Dit betekent ook weer niet dat de overheid alles moet regelen. Marktwerking pakt niet altijd desastreus uit en de overheid doet niet alles even goed. Het probleem met de huidige politieke opvattingen is dat men ervan uitgaat dat er een systeem bestaat waardoor alles automatisch goed gaat, hoe dom of kwaadwillig de mensen ook zijn. Zoiets is er niet. Elk systeem wordt een bron van ellende als het gemanipuleerd wordt door kwaadwillende, egoïstische of domme mensen.

Wat zou er gebeuren als we niet sportmensen en ultrarijken zouden eren, huldigen en het woord geven, maar mensen die uitblinken in het realiseren van de 5 leefregels of de 8 pāramitā’s? Wat zou er gebeuren als de Quote 500 zou worden vervangen door een lijst van de 500 mensen die het meest hebben bijgedragen aan de samenleving of die het meest onbaatzuchtig hebben gehandeld? Waarom blijven we maar geloven dat het bezit van spullen gelukkig maakt, terwijl de stapels afdankertjes bij de vuilnisbakken elke dag groter worden? Waarom blijven we maar geloven dat het gemakkelijker is en effectiever om in een ecologische anarchistische commune te leven dan gewoon aandacht te besteden aan het ontwikkelen van je eigen karakter?

Metafysica

Waarom blijven we alle heil verwachten van een politiek systeem en niet van onze medemens en onszelf? Het antwoord is dat we maar heel moeilijk afkomen van onze neiging tot metafysica, onze neiging tot geloof in “iets hogers”, iets dat we nooit hebben gezien en dat we niet kunnen omschrijven, maar dat voor ons de rommel die wel zelf maken zou moeten opruimen. Dit is een menselijke zwakte. Het lijkt makkelijker dan stoppen met rommel te maken. Zo geloven we in marktwerking of in het vrije individu, in anarchisme of solidariteit omdat we niet begrijpen dat onze gedachten hun eigen weg gaan en bovendien beïnvloed worden door de omstandigheden. We denken dat er een systeem is dat ons tegen dit toeval kan beschermen. Je hoort het vaak zeggen en onwillekeurig denkt iedereen het wel eens: “Als iedereen dit of dat, zus of zo zou doen, dan waren alle problemen opgelost”. “Er was oorlog en niemand ging er naartoe”, was vroeger de leuze. Dit is puur zelfbedrog! Ten eerste zal iedereen dit nooit doen en ten tweede zou het op een totale catastrofe uitlopen als iedereen tegelijk hetzelfde zou doen. Het is pure luiheid en lafheid om je achter een principe te verschuilen, om te denken dat de wereld kan zijn zoals je graag zou willen, als er maar een klein foutje zou worden opgelost. “De wereld is aan een kind, een kind dat speelt met dobbelstenen,” schreef de antieke filosoof Herakleitos (540 – 480 v.j.). In ruwweg dezelfde periode verklaarde de Boeddha dat de wereld zijn eigen gang gaat, anatta is. Wij maken deel uit van de wereld. Een “ik” is een geloof in de wereld. We kunnen niet zonder want de bemiddelaar tussen ons ik en de wereld, ons lichaam dwingt ons ertoe. We kunnen wel leven met een “alsof”. Dit is bevrijdend als we het leed van onze medemensen maar serieus blijven nemen. Ziekte, ongeluk en dood zijn uiteindelijk onvermijdelijk, er is geen systeem dat ons daarvan kan bevrijden. Onze enige serieuze optie is dit te erkennen, door zelf onszelf ervan proberen te bevrijden.