Antropologen bestuderen menselijke culturen en de ontwikkeling van de mens als onderdeel van een maatschappij. Deze serie artikelen in het Boeddhistisch Dagblad pretendeert niet volledig te zijn. Over vrijwel ieder thema valt ontegenzeggelijk veel meer te zeggen, en bepaalde zaken komen zelfs niet of nauwelijks aan bod. Voor wie door deze serie in antropologie geïnteresseerd raakt, is er meer dan genoeg boeiende, verdiepende literatuur te vinden.
Een ‘rite de passage’ is een rituele handeling die zich voordoet wanneer iemand van de ene levensfase naar een andere ‘overstapt’. Denk aan: een geboorte (moeder / vader worden), van kind naar volwassenheid gaan, trouwen, scheiden, gepromoveerd worden, de AOW-gerechtigde leeftijd bereiken, sterven. In Nederland is het begrip ‘rite de passage’ bij veel mensen onbekend, wellicht mede doordat we dergelijke riten in de loop van de tijd hebben afgeschaft of domweg zo hebben verwaarloosd dat niemand meer weet waar ze eigenlijk over gaan. Toch zijn er allerlei – soms regionale of groepsgebonden – gewoonten die met enige fantasie nog best de titel ‘rite de passage’ zouden kunnen dragen zoals het ‘ontgroenen’ van nieuwe leden van studentenverenigingen. En een klein voorbeeld uit mijn eigen leven: toen ik voor het eerst naar de lagere school ging, kreeg ik een zogenoemde ‘Tüte’. Dat was een felgekleurde kartonnen puntzak (ik kreeg een rode) vol met lekkers. De reden: ik behoorde vanaf dat moment bij de groep lagere-school-leerlingen.
De sacramenten van de katholieke kerk zijn ook te beschouwen als ‘rites de passage’ (overgangsrituelen). Ze markeren en bekrachtigen essentiële, leven-veranderende passages in het geloofsleven van een persoon, zoals het doopsel (geboorte, toetreden tot de geloofsgemeenschap), het vormsel (volwassen worden), het zegenen van het huwelijk (verbinding aangaan) en de ziekenzalving/laatste communie (het aardse leven verlaten). Dergelijke riten zijn niet alleen belangrijk voor de persoon die ze ondergaat, ze zijn ook belangrijk voor de gemeenschap om hem of haar heen. Ze kunnen bevestigen, bekrachtigen, bemoedigen, troosten en zorgen voor vreugde.
Maar niet alleen gelovige mensen kennen rites de passage. Ze komen overal op de wereld voor. Een bekend voorbeeld is de eerder genoemde ‘ontgroening’. Andere voorbeelden die vaak nauwelijks plechtig maar vooral feestelijk zijn: verjaardagen (in Nederland vooral die van 6 – 14 – 18 – 50 – 65 jaar); jubilea (12,5 – 25 – 40 en 50 jaar), housewarming-party’s; uitzwaaiwedstrijden en ga zo maar door.
Een initiatierite is een bijzondere rite de passage. Degene die een initiatierite ondergaat, wordt ingewijd in bijvoorbeeld ‘de geheimen’ van een bepaalde groep gelovigen. Denk aan Vrijmetselaars en Rosenkruizers. Je kunt verschillende typen van inwijding onderscheiden: symbolisch, intellectueel en vitaal; fysiek, verstandelijk en emotioneel; symbolisch, concreet en mentaal; materieel, astraal en causaal en ga zo maar door. Doorgaans gaat het in drieën. De indeling hangt nogal af aan wie je om een indeling vraagt. Indelingen in graden komt ook voor. Aan deze graden kun je dan weer titels, rangen en standen hangen, bijvoorbeeld: neofiet, adept en meester. Of zoals in de katholieke kerk: leek, lector, diaken, priester, enzovoorts. Als het beestje maar een naam heeft en zolang maar duidelijk wordt dat de een “verder” of meer ingewijd is dan de ander. Onderscheid moet er zijn!
Vanaf de Verlichting heeft men in het Westen vrijwel alle rites de passage – met name de inwijdingsriten – in negatieve zin weggezet. Rituelen en symbolen pasten niet bij het streven naar een rationele samenleving. Vanaf midden twintigste eeuw begint men het ritueel weer enigszins schuchter te omarmen omdat het bijdraagt aan sociale cohesie en identiteitsversterking.
‘Jukai’ (受戒) is de naam van een initiatierite in het Japanse Zenboeddhisme. Het betreft het publiekelijk officieel afleggen van de bodhisattvageloften. Tijdens het ritueel reciteert men meestal de Prajnaparamita Sutra. (Ik heb nooit ‘Jukai’ gedaan. Ik heb de geloften in mijn eentje afgelegd, op een heldere nacht, met het bos en de maan als getuigen).
