In het boek Alles stroomt vertelt de Sovjet-joodse Vasili Semjonovitsj Grossman het verhaal van Ivan Grigorjevitsj die na dertig jaar strafkampen na de dood van Stalin in de jaren 1950 is vrijgelaten. Hij treft een moreel verwoeste wereld aan. Dit artikel belicht een aantal passages uit zijn indrukwekkende en actuele boek.
Boetryka-gevangenis
In een soort schemertoestand beleefde Ivan Grigojevitsj de zomer van 1937 in de beruchte Boetyrka-gevangenis. De mist trok pas na zijn bevrijding 17 jaar later op. De cellen, bedoeld voor enkele tientallen gevangenen puilden uit met partijfunctionarissen, fabrieksdirecteuren, generaals, rode partizanen en voorzitters van fabriekscomités. Naast Russen waren er ook Wit-Russen, Oekraïners, Joden en bewoners van de Midden-Aziatische republieken. Zij waren naar de revolutie en burgeroorlog getrokken en brachten als soldaten in naam van de werkende mensheid en Rusland grote offers. Omdat dit allemaal uit liefde gebeurde deden de wreedheden, de slachtoffers en de ontberingen er voor hen niet toe.
Waanzin
In 1937 liepen de gevangenissen vol met honderdduizenden uit de generatie van de revolutie en de burgeroorlog. De eerste slachtoffers waren de fanatici die Grossman omschrijft als het dynamiet waarmee de partij het oude Rusland opblies. Naast hen stonden de eerste bouwers die het door de partij beheerste staatsapparaat schiepen.
Het zwaard van de revolutie kwam op hun eigen hoofden terecht. Het leek waanzin dat ze misdaden moesten bekennen die ze nooit hadden begaan. Ze werden gelijkgesteld aan de mensen die ze haatten en die ze zelf als dolle honden hadden afgemaakt.
Alleenheerser
‘Sommigen dachten dat er een staatsgreep was gepleegd, dat de macht gegrepen was door de vijand en dat de vijand, gebruikmakend van sovjettaal en sovjetbegrippen, afrekende met degenen die de Sovjetstaat bedacht en opgebouwd hadden’, bladzijde 145.
Duizenden en tienduizenden onschuldigen kregen een schot met negen gram lood in hun borst of nek. ‘De bouwers van de nieuwe wereld die nog vrij waren trachtten te gissen: word ik gehaald of niet?’
Uiteindelijk slokten de terreur en de dictatuur hun scheppers op. De staat had geen behoefte aan ‘heilige apostelen, aan bezeten bouwers, aan gelovige volgelingen.’ Het nationale principe veranderde van een vorm in een wezen en het verjoeg het socialisme naar de buitenkant waar het omhulsel werd. De staat veranderde van een dienaar in een akelige alleenheerser.
Baas
Voor bijvoorbeeld Ljova Mekler leek het komende wereldrijk eindeloos prachtig. Hij was bereid tot de meest genadeloze gewelddaden. Maakte het Communistisch Manifest van hem een strijder of ‘de zelfverdediging van een sjtetl tegen een progom?’ Mekler was een goedaardig mens, maar uit trouw aan de revolutie liet hij zijn vader arresteren en getuigde tegen hem bij de Tsjeka. Toch smeet de revolutie de bolsjewiek Lev Mekler in de cel, sloeg acht tanden uit zijn mond en schold hem uit voor ‘vuile smous’. Hij werd veroordeeld op grond van artikel 58 en ‘wel op de punten verraad van het vaderland, terrorisme, sabotage en nog zo wat van die dingen.’ Doodgeschoten werd hij echter niet. Mogelijk omdat hij een van de eersten was en de vrijheid van het voltrekken van de doodstraf was destijds nog niet zo groot.
‘Zo razend kan een baas worden als hij zijn hond wil wegjagen die geen stap van zijn zijde wijkt.’ Schreeuwen, dreigen en slaan, niets hielp. Vooral de droeve, fanatiek toegewijde ogen en de hondenliefde irriteerden de baas. Omdat het simpeler is een vijand te doden, verzon hij dat zijn trouwe vriend en beschermer hem wilde doodbijten. ‘Dus moest de hond bekennen dat hij met de wolven had geheuld.’ De baas wurgde zijn hond met een strop.
Lenin
Vreemd genoeg dacht Grigorevitsj bij al zijn mijmeringen over het jaar 1937 niet aan Lenin. ‘Lenin! Het was of diens leven niet op 21 januari 1924 was afgebroken.’
Alle overwinningen van de partij en de staat waren verbonden met de naam Lenin, zo ook de wreedheden. In de persoonlijke omgang was hij een toonbeeld van discretie, zachtaardigheid en beleefdheid. Tegenover zijn politieke tegenstanders gedroeg hij zich meedogenloos, heftig en grof. In een discussie zocht hij niet de waarheid, maar hij moest koste wat het kost winnen. ‘Lenin maakte al zijn vermogens, al zijn wilskracht en al zijn hartstocht ondergeschikt aan één doel: het grijpen van de macht. Hij offerde alles op aan dat doel, om de macht te grijpen doodde hij het heiligste dat Rusland had: de vrijheid.’
Mythes
Grossman stelt dat om Lenin te begrijpen we allereerst zijn karakter in verband moeten brengen met de mythe van de Russische volksaard, met het lot van Rusland en het ‘karakter van de Russische geschiedenis’.
In zijn ascese en aangeboren bescheidenheid was Lenin verwant aan de Russische zwervende monniken. Zijn directheid en geloof kwamen overeen met het nationale ideaal van de levensleraar. Zijn verbondenheid met de Russische natuur was verwant aan het levensgevoel van de boer. Zijn gevoeligheid voor het westerse denken was gebaseerd op de Russische eigenschap zich diep te kunnen inleven in de geest van vreemde volkeren.
Denkers en profeten
In de 19de eeuw probeerden Russische denkers de Russische geschiedenis te verklaren uit haar volksaard, haar ziel en haar religiositeit. De 19deeeuwse denkers en profeten waaronder Gogol en Dostojevski voorspelden dat Rusland de hele wereld in geestelijke ontwikkeling zou voorbijstreven.
Zij herkenden de duizendjarige Russische geschiedenis van slaafse onderdanigheid en de onderdrukking van de persoonlijkheid door vorst, landeigenaar, heerser en staat. Hiernaast bespeurden zij een zuivere christelijke kracht die het Westen niet kende, de Russische ziel. De Russische profeten voorspelden deze ziel een lichtende toekomst.
Na honderd jaar het begrip vrijheid te hebben opgezogen leek voor Rusland de triomf nabij. Grossman vraagt zich echter af wat een duizend jaar oude slavin de wereld kan schenken, al is zij nog zo almachtig.
Nederlaag
In 1917 lag de weg open voor de Russische vrijheid. Rusland koos voor Lenin en hij voor haar. Hij veroorzaakte een enorme omwenteling van de Russische samenleving. Revolutionair zijn echter alleen zij die een aanval doen op het fundament van het oude Rusland, dit is de slavenziel, schrijft Grossman. De strijd die de voorstanders van de vrijheid begonnen werd echter gewonnen door de slavernij. De overwinning van Lenin werd zijn nederlaag, een tragedie voor hem, voor Rusland en de wereld.
‘Heeft hij vermoed dat, op het moment dat hij de revolutie voltrok, niet Rusland het socialistische Europa zou volgen, maar de verborgen Russische slavernij Ruslands grenzen zou overschrijden en tot een fakkel zou worden om de mensheid op nieuwe wegen bij te lichten?’, bladzijde 172. De Italianen, en later ook de Duitsers ontwikkelden volgens de auteur op eigen wijze het concept van een nationaal socialisme.
Stalin
Onder Stalin beleefde de absolute overwinning van het eeuwenoude principe dat de groei van de Russische beschaving werd veroorzaakt door de toename van onvrijheid. Toch bleef hij tot zijn laatste snik bang voor de vrijheid die zich uitte in een gespeelde vrijheid. De vrijheid werd niet door het slijk gehaald, maar een nuttige versiering en de staat gaf haar de hoofdrol in een ongekend omvangrijke theatervoorstelling. Hiervoor maakte de staat zelf de decors in de vorm van een parlement, van verkiezingen, vakbonden en een samenleving.
Deze staat zonder vrijheid handelde echter altijd uit naam van de vrijheid en de democratie. Juist omdat men geen stap durfde te zetten zonder ze aan te roepen, bleek hoe sterk de vrijheid was. ‘Met de vrijheid, in naam waarvan de Russische Februarirevolutie begonnen was, heeft Stalin ondanks zijn bloedig geweld zijn leven lang niet werkelijk kunnen afrekenen.’
Zonder woede
Teleurgesteld reisde Ivan Grigorjevitsj in het boek door naar een provinciestad op zoek naar een plek tussen mensen die hij niet meer kende. Hij vroeg zich steeds vaker af of leven in een strafkamp niet te verkiezen is boven leven in de onvrije Sovjetsamenleving. Aan het einde van zijn tocht kon hij toch zonder woede zijn hele leven voor zich zien. Zij die hem kwaad hadden gedaan, deden dit niet omdat zij dat wilden. Zij wensten niemand kwaad toe, maar deden desondanks hun leven lang kwaad. ‘En toch waren zij mensen. En hoe wonderlijk ook, of zij het wilden of niet, zij lieten de vrijheid niet sterven, zelfs de afschuwelijksten onder hen bewaarden haar in hun afschuwelijke, in hun misvormde menselijke zielen.’
Overpeinzing
De Nederlands-Oekraïense schrijfster Lisa Weeda benadrukt in het Nawoord van het boek de huidige actualiteit en de overeenkomst. Hoofdstuk 14 van Alles stroomt handelt over de dekoelakisering en holodomur (uitroeiing door hongersnood) in Oekraïne. Een lang citaat uit het nawoord: ‘Toen de doden weg waren uit de huizen, werden de vrouwen gehaald om de vloeren te dweilen en de muren te witten. Dat deden ze, maar de stank bleef. Ze witten de muren nog een keer, ze smeerden verse klei op de vloeren, maar de stank ging niet weg.’ Deze gebieden werden opnieuw bewoond door mensen die daar niets te zoeken hadden. Op de plek van het door de Russen vernietigde Theater in Marioepol verscheen een nieuw theater. Bovendien maakten jonge Russische vloggers video’s van de nieuwe flats in kapot geschoten straten van de stad. ‘Dit is de laaghartige kaviaar van de toekomst: wie wil er wonen op een twijfelachtige plek die riekt naar vernietiging, zoals de Russen die in de huizen van de uitgehongerde koelakken trokken in de jaren dertig?’ Zie link Russische bezetter heropent theater Marioepol: ‘Cynische propagandastunt’
Opmerkingen
Vasili Semjonovitsj Grossman (1905-1964) werd geboren in het huidige Oekraïense Berditsjev, hij was een belangrijke Sovjet-joodse oorlogsverslaggever van het Rode Leger en schrijver. Hij nam onder andere deel aan de Slag om Stalingrad, de bevrijding van Treblinka en de Slag om Berlijn. Zijn boek De hel van Treblinka was bewijsmateriaal voor de Neurenberger processen. De vervolging van de Sovjetjoden onder Stalin schokte Grossman en stelde hem zwaar op de proef.
Door zijn kritische houding werd hij ook na de dood van de dictator zwaar tegengewerkt en gecensureerd. Zijn Alles stroomt (gereed in 1961) dook zes jaar na zijn dood op in het Westen. In 1989 mocht het pas uitgegeven worden in de voormalige Sovjet-Unie. Zijn belangrijkste werk is mogelijk de oorlogsroman Leven en Lot.
Historiek schrijft dat volgens Grossmans biograaf Joeri Bit-Joenan het nog steeds een raadsel is waarom de auteur geen slachtoffer van het Stalin-geweld werd. ‘Bijna al zijn vrienden zijn doodgeschoten, terwijl hij als enige niet is gearresteerd. De enige verklaring die ik ervoor kan aanvoeren is dat hij literatuur schreef waar het regime op dat moment behoefte aan had.’
In BD van september 2025 verscheen een artikel over het boek Bloedlanden van Timothy Snyders, met daarin veel aandacht voor Stalins ‘uitroeiing door honger’.
Geef een reactie