De invloed van opvattingen

Op de laatste dag van de vierdaagse training ‘Meditatie & Mindfulness: De Kracht van Aandacht’ kwam het belang van het hebben van een duidelijk Zicht ter sprake. In de boeddhistische ’10 ongezonde handelingen‘ (karma – het creëren van onwenselijke gevolgen op korte en lange termijn) staat met stip op 10: Vasthouden aan onjuiste opvattingen – deze wordt in het boeddhisme als de meest schadelijke gezien van alle ongezonde handelingen; het heeft betrekking op misvattingen over de aard van de werkelijkheid – bijv: handelingen hebben geen (morele) gevolgen – met alle gevolgen van dien.

Hieronder lees je in het eerste hoofdstuk van mijn boek De Kracht van Aandacht – Kleine Gids voor het Trainen van Je Geest wat het Zicht omvat en waarom de kwaliteit van je Zicht zo belangrijk is. Laat je niet afleiden door de relatieve lengte van het hoofdstuk, het is zeer de moeite waard om hier over te reflecteren. Als je liever luistert dan kan dat ook via deze link https://soundcloud.com/mindconsult/1-het-zicht

 

1. Het Zicht – De basis van een werkzaam inzicht

Het leven is vaak net als de gewenning aan technische ontwikkelingen. Als we iets nieuws tegenkomen dan zijn we onder de indruk, onderzoeken we de mogelijkheden en toepassingen. Naarmate het nieuwtje er af is wordt het meer en meer een gebruiksvoorwerp. We nemen het ding voor lief en hebben er nog slechts een functioneel gewaarzijn van. En we gebruiken vaak dan nog maar een fractie van het potentieel.

Voor velen van ons verloopt ons leven soortgelijk. Als kind zijn we verwonderd, energiek en van nature onderzoekend. Naarmate ons leven vordert en we voorspoed en tegenslag ervaren, verwerken we die en ontwikkelen op onze genetische basis zodoende een persoonlijkheid en bijhorend gedrag.Om diverse redenen hebben we over onszelf op den duur vaak alleen nog maar functioneel gewaarzijn. Met functioneel gewaarzijn bedoel ik dat we grotere ervaringen en obstakels nog wel opmerken, maar geen zicht hebben op de subtiele invloed van onze gewoonten van denken en doen op ons zelf- en wereldbeeld, en de resultaten daarvan in onze dagelijkse ervaring.

De basis

Het uitgangspunt hier is dat ons perspectief ten grondslag ligt aan wat we (kunnen) ervaren en wie we zijn: ons zelf- en wereldbeeld. We maken hier onderscheid tussen twee soorten perspectief, namelijk visie en zicht. Een visie is de meer persoonlijke kijk op onszelf in onze wereld. Het is onze kijk op de stand van zaken op dit moment. Soms heeft het een toekomstgericht aspect, als in onze visie op de toekomst. Visie is hier een idee of theorie over onszelf, ons leven en onze toekomst.

Het Zicht echter is een alomvattend perspectief over de ware aard van alle verschijnselen, of de werkelijkheid. Waar onze visie afhankelijk is van wat we zelf gezien hebben in relatie tot onze omstandigheden, representeert het Zicht een staat van zijn die onafhankelijk is van onze persoonlijke visie. Hoewel ze overeenkomsten vertonen verschillen ze fundamenteel. Het Zicht is een aanname over de aard van de werkelijkheid. Een zicht wordt ons aangereikt vanuit een traditie, die vaak honderden of duizenden jaren oud zijn, waarin het Zicht is gezuiverd, getest en beoefend.

We kennen Zichten in de vorm van godsdiensten, religies, filosofieën en levensbeschouwingen. Het zijn reflectieve tradities die al lang op zoek zijn naar de aard van de werkelijkheid. Zij proberen onze individuele vervormingen van de werkelijkheid te scheiden van de zuivere werkelijkheid. Helaas zijn historie, lengte of aantal aanhangers geen enkele garantie voor de kwaliteit van het Zicht. Vaak is juist de langdurige instutionalisering van het Zicht een belangrijk oorzaak dat het vertroebeld of gedegradeerd is, zoals duidelijk te zien is bij de orthodoxe stromingen in de monotheïstische godsdiensten.

Dus voor we een Zicht gaan beoefenen en als uitgangspunt nemen voor ons pad, moeten we het grondig onderzoeken op haar inhoud, geschiedenis en kwaliteit. Dat is niet zo simpel, maar wel nodig om te vermijden dat we onnodige omwegen of zelfs contraproductieve wegen bereizen. Ervaringen van anderen, vooral van mensen die we hierin vertrouwen, kunnen ons helpen het kaf van het koren te scheiden.

Het Zicht

Waar onze visie voortkomt uit de persoonlijke wisselwerking tussen oorzaken en omstandigheden in ons leven en veranderlijk is, is het Zicht een stabiele basis van waaruit we de werkelijkheid beschouwen. We gaan op zoek naar een aansprekelijk Zicht en laten ons inspireren en leiden door de authentieke en betrouwbare reflectieve tradities. Tegelijkertijd onderzoeken we de betekenis en bruikbaarheid ervan voor onszelf. Onze eigen ervaring en oordeel geven uiteindelijk de doorslag in wat we ervan meenemen, en nooit die van een ander. Uiteindelijk zullen we op onze keus moeten vertrouwen willen we daadwerkelijk progressie boeken op ons pad.

Een lastig aspect van dit proces is wel dat ons inzicht vaak vertroebeld wordt door ons persoonlijke visie, waarin patronen van angst en hoop ons minder ontvankelijk maken voor de waarde en inhoud van het Zicht. We zullen een Zicht vaak noodzakelijkerwijs gebruiken om onze eigen visie aan te toetsen op haar inhoud en bruikbaarheid. Het is een proces van kauwen, proeven en eigen maken van wat ons past, en laten wat ons niet past. Dat is ook voor de meesten van ons de wijze waarop we ermee in contact komen – we lezen erover of doen er ervaring mee op in een cursus, training of retraite en verdiepen langzaam onze kennis, inzicht en beoefening. Zodoende zuiveren we onze visie tot het Zicht en leggen we een stevig fundament voor onze tocht.

Twee aspecten

Een traditioneel Zicht kent twee aspecten: naast een beeld van de niet-reactieve of ongeconditioneerde staat van geest, is dat kennis van de uitingsvormen van de reactieve, geconditioneerde staat. Deze kennis stelt ons in staat zowel onze verlichte staat als conditioneringen te herkennen, en ons van de laatste te bevrijden. In de traditie van het Tibetaans boeddhisme wordt de inhoud van het Zicht bijvoorbeeld zo verwoord:

“Het Zicht is niet simpel een verzameling goede ideeën maar een dimensie vanzijndie expressie gegeven wordt door de kracht van compassie. Zicht is (hier) de verzamelde ervaring van bijna drieduizend jaar meditatiebeoefening waarin een groot aantal beoefenaren dezelfde ontdekking deden. Zicht omvat het mechanische functioneren van niet-verlichting, en de staat van verlichting, in zoverre dat in taal uit te drukken is. Dus Zicht bestaat uit het zien hoe we in termen van onrust, onbevredigdheid, verwarring, frustratie, irritatie en pijn. Maar Zicht bestaat ook uit de natuur van de verlichte staat in zoverre die aangewezen kan worden door verbale, symbolische en directe overdracht.”  (Roaring Silence, N. Chögyam & K. Déchen, 2002)

Hier wordt duidelijk dat het Zicht noodzakelijkerwijs twee aspecten heeft wil ze ons daadwerkelijk kunnen helpen in onze ontwikkeling:

1) een duidelijke omschrijving hoe ons geconditioneerde gedrag er uit ziet en waar het toe leidt.
2) een helder beeld van het doel – de staat van zijn van de ongeconditioneerde verlichte geest.

Het Zicht is belangrijk omdat het niet vrijblijvend is: wat we ― ook onbewust ― geloven heeft de neiging onze visie, handelingen, gedachten en gevoelens te beïnvloeden.

Het belang van ons Zicht

De wisselwerking tussen wat we geloven en wat we doen wordt mooi geïllustreerd door deze zin: ‘Als je niet leeft zoals je gelooft, zal je beginnen te geloven zoals je leeft.

Deze uitspraak, die aan de profeet Mohammed wordt toegeschreven, is de verwoording van een belangrijk observeerbaar fenomeen. Laten we eerst kijken naar de twee delen van de stelling, en dan naar het geheel. Het eerste deel van de uitspraak luidt: ‘Als je niet leeft zoals je gelooft.’
Leven zoals je gelooft kunnen we uitleggen als overeenkomst tussen geloof en gedrag. We gedragen ons volgens wat we geloven en wat we geloven is te zien aan ons gedrag, ze zijn een en hetzelfde.

Het tweede deel luidt: ‘zal je beginnen te geloven zoals je leeft.’
Geloven zoals je leeft kunnen we uitleggen als een geloof dat gebaseerd is op je gedrag, er is geen omvattend of bewust gekozen perspectief op het eigen gedrag. Je leeft opportunistisch.

Het eerste deel stelt dat je met je geloof je gedrag kunt sturen, en het tweede dat als je dat achterwege laat (om welke goede reden dan ook) je gedrag je geloof zal voeden, en vice versa.

Het geheel nog eens samen –
Als je niet leeft zoals je gelooft, zal je beginnen te geloven zoals je leeft
Dit is wat wij kennen als een variant van de vicieuze cirkel van de zelfvervullende voorspelling.

Deze cirkel is een aan de werking van onze geest inherent fenomeen. Het geeft ons echter wel de mogelijkheid invloed op onze ervaringen uit te oefenen. Immers, als ik iets geloof, zoals mijn zelfbeeld – ook dat is een geloof en geen objectief feit – dan weten we uit de psychologie dat ik zaken die mijn zelfbeeld bevestigen veel eerder en vaker waarneem dan die er strijdig mee lijken te zijn.

Dat geldt voor zowel positief als negatief! Het goede nieuws is – zeker als het negatieve de overhand heeft – dat je geloof te veranderen is, terwijl feiten blijven zoals ze zijn. Anders gezegd, we (gaan) zien wat we geloven. Daarom is geloven, of dat nu seculier, religieus of spiritueel is, een functie van onze geest waarmee we de werkelijkheid interpreteren en zodoende als het ware ‘maken.’

Ik leg deze uitspraak van Mohammed zo uit:
Als je je geest niet traint en de baas bent, zodat je gelooft wat jij wilt of wenselijk vind, dan zal je geloof bestaan uit wat je leeft, uit wat je jezelf ziet doen. En dat kan wel eens tegenvallen, zoals we uit ervaring weten. Je kunt dan ook beter werken aan het zelf bewust bepalen wie je wilt zijn en hoe je wilt leven —waar dienen psychologische, spirituele- en religieuze oefeningen anders voor — dan achter de zogenaamde feiten van je ervaringen aan te lopen.

De beste tijd om je geest te temmen is nu, het verleden en toekomst (illusoir als ze zijn) brengen geen soelaas.

Heb een goed hart,
Ramo de Boer.

Ochtend- of avondeditie

We hebben een gratis mailinglijst.
Abonneer je op onze ochtend- of avondeditie

11 reacties op Het Zicht als remedie tegen onze vicieuze cirkels van denken en doen

  1. zeshin schreef:

    Wie heeft er zicht als er geen visie meer is?

  2. Jisho schreef:

    Wie is het die waarneemt?

  3. Klaas schreef:

    Ik heb het hele stuk gelezen en ik voel me teruggemieterd naar mijn gereformeerde jeugd. Gevoel – niet plezierig. Dat komt vooral door het citaat over geloof en leven, toegeschreven aan Mohammed.
    Elke leer die zich verheft boven het leven heb ik afgezworen. “Nee – niet weer – een leer – Heer “(Hans Andreus). Het leven weet de weg. Op dit punt verschillen boeddhisme en taoïsme, denk ik. En op dit punt ben ik taoïst. Het heeft geen zin om te spreken over een geest of verlichting, los van het leven dat we leiden. Een geest die schittert en glanst is een levensgeest. Niet iets van een andere wereld. Mogelijk bedoelt de auteur ditzelfde, maar zijn bewoordingen zetten me op het verkeerde been.

  4. Piet Nusteleijn schreef:

    Ik sluit me aan bij Klaas.
    Het Zicht. Met een hoofdletter. Opletten dus! “Het Zicht is een dimensie van Zijn..Het Zicht is een stabiele basis waaruit we de werkelijkheid beschrijven..Voor we een Zicht gaan beoefenen..moeten we..”
    Niet eerder heb ik gehoord of gelezen over “Het Zicht” in deze betekenis. Het is bedacht. Het wordt ingewikkelder. Waar hebben we het over. Waarom? Is het iets nieuws? Hoe luidt het synoniem?

  5. G.J. Smeets schreef:

    Ik sluit me aan bij het gemopper in bovenstaande comments. Jeemienee wat een draak van ’n tekst, een klassiek geval van pop-metafysiek en schoolvoorbeeld van verbale trance. Heel veel conceptuele suggestie met heel weinig precisie. Om precies te zijn: neem zelf de proef op de som, kopieer en knip de tekst, plak ze in je wordprocessor, vervang het sleutelwoord ‘zicht’ door ‘spiegel’ of ‘spiritueel licht’ of ‘derde oog’ enz.. Het maakt niet uit, het is en blijft trance, techno en lounge in één.
    Ter verduidelijking: de truc van knippen en plakken en het sleutelwoord vervangen door willekeurig ander woord is al oud. Het werk van o.a. Heidegger en Sarte zijn op die manier als omgevallen boekenkast kitsch ontmaskerd.

    Dus Ramo de Boer, met alle respect maar dit is commercieel flirten met (Tibetaans) Boeddhisme. Het voegt niets toe aan wat we als BD lezers al lang weten. Wat mij betreft is het self service van MindConsult, de uitgever van het boek waarnaar je linkt. Ongevraagd advies: laat bij een evt. volgende publicatie een externe redacteur met redactionele *vizie* naar je tekst kijken.

    • Joop Ha Hoek schreef:

      Alle tekst en beeld in het BD passeert de eindredactie. De inhoud is de verantwoordelijkheid van de auteur.

  6. Ramo de Boer schreef:

    Beste G.J. Smeets,

    Ik begin bij je opmerking ‘met alle respect’ want als ik een ding mis in je reactie is het respect. Ik lees,(mijn peceptie) een vrij neerbuigende kwalificatie van mijn stuk, oordelen die geenszins ondersteund worden met enige inhoudelijke context of dialoog. Leuke gimmick het woordvervangen, maar ook niet meer dan dat.

    Heidegger bijvoorbeeld had wel degelijk oog voor het Zijn wat ten grondslag ligt aan alle zijnden. Hij meende dat we ‘doorgaans gericht zijn op de zijnden en (daardoor) blijft het zijn van de zijnden onzichtbaar’. Niets mis mee lijkt mij.

    En als laatste, het is vrij ongepast om een derde partij ongevraagd te gebuiken – zie ‘wat we als BD lezers al lang weten’.
    (de technische term in het Engels luidt: third party politics) alsook bij voorbaat te pretenderen dat je het wel (beter)weet (neerbuigend).

    Ik lees dat deze stijfiguren regelmatig op BD, en in de rest van de wereld momenteel erg populair zijn – met alle gevolgen van dien. Het leidt tot polarisatie en niet tot dialoog. Dat gezegd hebbende’, ik sta wel open voor een inhoudelijk dialoog over, en dat lijkt het grote struikelpunt, mijn gebruik van de term ‘Zicht.’

    In het Tibetaans-Boeddhisme is de term View – View, Meditation, Conduct en View, Meditation and Fruition, een heel bekende term. En Zicht lijkt mij een acceptabele Nederlands vertaling, veel beter dan het te onderscheiden ‘visie’, zoals ik verwoordde. In mijn stuk heb getracht zowel de inhoud, het belang als de uitwerking van een Zicht te belichten (uiteraard niet uitputtend), omdat de werkin ervan in mijn ervaring onderschat wordt.

    Als we kijken naar de door mij aangehaalde 10 ongezonde handelingen (de lijden teweeg brengen), dan wordt het hebben van een verkeerd Zicht (view) gezien als de ongezondste handeling, want daarmee valt het hele (gezonde) fundament onder het pad ter verlichting of bevrijding van het lijden weg.

    Wat ik interessant vind is blijven kijken naar de inhoud en functie van een Zicht, of ze nu seculier, wetenschappelijk, filosofisch, psychologisch of religieus is. Ben benieuwd.

    • G.J. Smeets schreef:

      Nee, niet neerbuigend. Gewoon tekstkritiek.
      Nee, geen ‘leuke gimmick.’ Normale werkprocedure van hermeneutiek, tekstanalyse en logika.
      Nee, geen third party politics, ik begon *expliciet* ermee dat ik me aansluit bij andere mopperaars die mij vóór waren, vandaar mijn term ‘wij.’

      En verder: het ‘Zijn’ van Heidegger dat ten grondslag zou liggen aan alle zijnden is niks anders dan seculier transcendentalisme; zet er ‘god’ voor in de plaats en elke orthodox christen gaat ermee akkoord. Het is wat het is: kosmologische fantasie.

      Beste Ramo de Boer, er is geen grondslag of fundament, dat is nu net de clou van Gautama’s genie: anatta. Geen kern, geen fundament, geen grondslag. Jij echter laat weten dat het *hele fundament* [klemtoon van mij, G.J. S] onder het pad ter verlichting of bevrijding van het lijden wegvalt met ‘verkeerd zicht.’ En dan laat ik voor de hand liggende toespelingen op ‘vicieuze cirkels’ in de titel van je blogstuk maar achterwege.

  7. Klaas schreef:

    Ja, dat is ook wel waar ik over struikel, GJS en RdB: dat je eerst een brok metafysica zou moeten slikken, alvorens je ook maar een pad naar bevrijding kunt waarnemen. En zo geformuleerd is dat ook niet boeddhistisch, maar waarschijnlijk een of andere toeter of bel die er door Tibetanen aan gemonteerd is.

  8. G.J. Smeets schreef:

    “…ik sta wel open voor een inhoudelijk dialoog over, en dat lijkt het grote struikelpunt, mijn gebruik van de term ‘Zicht.’[…] Ben benieuwd.” Aldus Ramo de Boer.

    Me dunkt dat er inhoudelijk volop gereageerd is. Maar er komt niks terug. Dus een laatste aanzet. In het blogstuk wordt gesteld
    “Het Zicht is een alomvattend perspectief over de ware aard van alle verschijnselen, of de werkelijkheid.”

    Wel, in boeddhistische termen is dat perspectief uiteraard de fameuze anatta-doctrine: er is geen kern, geen fundament, geen grondslag te ontwaren. Dat is het radikale epistemologische perspectief van Gautama Shakyamuni. Een perspectief dat afgelopen 50 jaar in academische en technologische disciplines herontdekt en verfijnd is (cybernetica, systeemtheorie, enz.), zie bijv. https://nl.wikipedia.org/wiki/Emergentie

    De vraag is wat de reden is dat dit perspectief, dat toch hét kenmerk is van Gautama’s nalatenschap, in het blogstuk onbenoemd is.

Menu