Boeken – alles stroomt

Alles stroomt, het laatste werk dat Vasili Grossman schreef voor zijn dood in 1964. Grossmans magnum opus, Leven en lot, werd door de autoriteiten van de Sovjet-Unie gecensureerd. Nadat Grossman het boek had ingezonden voor publicatie viel de KGB zijn appartement binnen en confisqueerde de manuscripten van het boek, de doorslagen op carbonpapier, de kopieën van zijn typiste en zelfs de linten van zijn typemachine.

De woede die Grossman hierover gevoeld heeft, is duidelijk voelbaar in Alles stroomt: hij schrijft over de gevolgen van censuur en onderdrukking, apparaten van een autoritaire staat die iedereen binnen haar grenzen ontmenselijkt. Maar het boek is ook juist een ode aan menselijkheid, nostalgie en herinnering, veerkracht en volharding. Alles stroomt is het literaire testament van een meesterlijk schrijver. Een requiem voor Grossmans eigen leven, maar ook voor de levens van de vele anderen uit zijn land, uit zijn tijd.

Alles stroomt: Leesfragment

Ivan Grigorjevitsj werd bij het ochtendkrieken wakker op een bank in een treinwagon; hij luisterde naar het geluid van de wielen, deed zijn ogen open en tuurde naar de vroege schemering buiten…

In de 29 jaar dat hij gevangen had gezeten, had hij een paar maal van zijn kindertijd gedroomd. Eén keer had hij gedroomd van de kleine baai – op de bodem van het kalme water renden schuin en geluidloos een paar krabbetjes over het grind en verstopten zich tussen de waterplanten… Langzaam daalde hij af over de ronde stenen, zijn voetzolen voelden het tere onderwatervlas waarmee ze bedekt waren, en tientallen langgerekte druppels spatten op en vlogen uiteen als een straaltje kwikzilver – jonge makreeltjes en zeebaarsjes… De zon verlichtte het groene onderwaterlandschap – weiden en sparrenbosjes; het leek of de vriendelijke baai niet met zout water gevuld was, maar met zout licht.

Die droom had hij in een transporttrein gehad, en hoewel er sindsdien een kwarteeuw verstreken was, wist hij nog hoe bedroefd hij was geworden bij het zien van het grauwe winterlicht en de grauwe gezichten van de gevangenen, bij het horen van het laarzengeknars over de sneeuw buiten en het doffe geklop van hamers tegen de bodem van de wagon.

Soms dacht hij terug aan het huis aan zee, de takken van de oude kersenboom boven het dak, de put…

Vasili Semjonovitsj Grossman (Berditsjev 1905 – Moskou 1964) ontwikkelde zich van mijningenieur tot succesvol Sovjetauteur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog reisde hij als journalist met het Rode Leger mee en rapporteerde over de gevechten aan het Oostfront. Zijn veelgelezen, niets verhullende ooggetuigenverslagen bezorgden hem grote populariteit. Zijn latere werk, waarin hij met diezelfde openheid schreef over de communistische onderdrukking en het lot van de Joden, kwam maar voor een klein deel door de censuur.

In 1961 werd zijn meesterwerk Leven & lot in beslag genomen door de KGB. Grossman stierf kort daarna. Meer dan tien jaar later werd het boek naar het Westen gesmokkeld. Het werd een in alle grote Europese talen vertaalde bestseller, en geldt inmiddels ook in Rusland als één van de grootste romans van de twintigste eeuw. Eerder verscheen bij Balans Een schrijver in oorlog. Vasili Grossman en het Rode Leger, een door Antony Beevor en Loeba Vinogradova gemaakte selectie uit Grossmans journalistieke stukken en aantekeningen uit de jaren 1941-1945.