Boeken – Om de menselijkheid van de cultuur

In dit boek neemt de Tsjechisch-Nederlandse geleerde Jan Amos Comenius (1592-1670) een centrale plaats in. Met zijn filosofie en onderwijsleer wilde hij de menselijkheid in de samenleving bevorderen. Hij kwam ervoor op dat mensen met verschillende levensbeschouwelijke visies konden samenwerken om dit doel te helpen realiseren. Ook komen rozenkruisers en vrijmetselaars aan de orde, die reeds in de zestiende en zeventiende eeuw van zich lieten horen. Anders dan de kerken deden, manifesteerden zij een onafhankelijkheid van denken en een streven naar meer menselijkheid in de cultuur.

In hun denken en spreken spelen ook de ideeën van Comenius een rol, direct of indirect, kritisch ondervragend of opbouwend, maar altijd inspirerend.

Waarom deed Comenius in zijn pleidooi voor een menselijke cultuur een beroep op de Europeanen? In zijn tijd werd Europa geteisterd door langdurige en gruwelijke oorlogen, die talloze mensen het leven kostten. Wat bezielde hem met dit pleidooi en deze oproep?

De Tsjechisch-Nederlandse geleerde Jan Amos Comenius (1592-1670) was een veelzijdig mens. In de laatste jaren van zijn leven, de periode waarin hij in Amsterdam woonde (1656-1670), was hij bezig met het schrijven van zijn zevendelige hoofdwerk De rerum humanarum emendatione consultatio catholica (Algemeen beraad over het verbeteren van de menselijke leefomstandigheden), afgekort Consultatio catholica of Algemeen beraad. De meeste delen werden postuum gepubliceerd, maar bleken nog niet helemaal voltooid. Het eerste deel, Panegersia (Universeel reveil), verscheen in 1657 (en als heruitgave in 1662). Dit eerste boek van de serie van zeven begint met een inleiding, waarin Comenius de hele serie opdraagt ‘aan de mensheid, vooral echter aan de geleerden, theologen en machthebbers in Europa’,  die hij even verder de ‘lichten van Europa’ noemt.

Hij doet een beroep op hen: ‘Tot welke godsdienst of tot welk volk u ook behoort, wees in de naam van God bereid om naar mijn stem te luisteren!’  Hij zegt een missie te hebben ten behoeve van het welzijn van iedereen in Europa. Hij nodigt wetenschappers, theologen en politici uit om aan de discussies over dit onderwerp actief mee te doen. Ook in een ander boek, het in 1681 postuum uitgegeven Janua rerum reserata (De deur der dingen ontsloten), doet Comenius een beroep op Europa. Het woord vooraf in dat boek heeft namelijk als titel: ‘Aan de universiteiten van Europa’.  Hij draagt dit boek dus op aan de universitaire wetenschappers in Europa.  Dat Comenius gedurende vele jaren bezig was met een oproep aan wetenschappers in Europa, betekent dat hij niet alleen waardering had voor hun werk, maar er ook grote verwachtingen van had betreffende de verbetering van de menselijkheid van de samenleving.