In de vorige column schreven we over de innerlijke stemmen die veel mensen herkennen.
Het deel in ons dat verlangt naar verbinding en vrijheid.
Het deel dat zich wil laten zien, richting zoekt en zich wil profileren.
Het deel dat sturing kan geven, verantwoordelijkheid neemt voor innerlijke balans en zichzelf kan evalueren.
En het deel dat waakzaam wordt zodra het te spannend wordt, zelf veiligheid wil organiseren in een voor hem onveilige wereld en op zoek gaat naar erkenning wanneer die niet vanzelfsprekend wordt gegeven.
In ons boek noemen we dat laatste deel de overlever.
De overlever ontstaat niet zomaar.
Hij groeit vaak uit ervaringen waarin het leven even te groot werd voor wie we toen waren.
Misschien was er spanning thuis.
Misschien voelde je je niet echt gezien.
Misschien moest je al vroeg sterk zijn.
Of leerde je dat het veiliger was om je gevoelens in te houden.
In zulke momenten gebeurt iets heel menselijks: een deel in ons neemt de taak op zich om ons te beschermen.
Dat kan op veel manieren.
Soms door je aan te passen.
Soms door je terug te trekken.
Soms door alles onder controle te willen houden.
Soms door te pleasen, te vermijden, te vechten of juist te verstarren.
Al deze reacties hebben iets gemeen:
ze zijn ooit ontstaan als bescherming.
De overlever probeert te voorkomen dat we opnieuw geraakt, afgewezen of overspoeld worden.
Dat is niet verkeerd.
Integendeel: zonder zulke beschermingsreacties zouden veel mensen moeilijke periodes niet zijn doorgekomen.
Maar daarin schuilt een pijnlijke paradox.
Wat ons ooit hielp overleven, kan ongemerkt de leiding gaan nemen.
Dan reageren we niet meer alleen op werkelijk gevaar, maar ook op spanning, onzekerheid of nabijheid alsof er iets mis dreigt te gaan.
We worden sneller onrustig.
Sneller alert.
Sneller geneigd om onszelf in te houden, te verdedigen of af te schermen.
Van buitenaf lijkt dat soms heel begrijpelijk, of zelfs bewonderenswaardig.
Iemand is sterk, zorgvuldig, beheerst, sociaal aangepast of altijd behulpzaam.
Maar van binnen kan het heel anders voelen.
Alsof er voortdurend iets op scherp staat.
Alsof je niet echt kunt ontspannen.
Alsof je wel leeft, maar niet helemaal vrij ademt.
Vanuit boeddhistisch perspectief is het waardevol om daar met aandacht naar te kijken.
Niet om de overlever meteen weg te krijgen.
Niet om onszelf opnieuw te verbeteren.
Maar om eerst te zien wat er eigenlijk gebeurt.
Daar is spanning.
Daar is angst.
Daar is de neiging om te controleren.
Daar is een deel dat wil voorkomen dat het misgaat.
Zodra we dat leren opmerken zonder oordeel, ontstaat er ruimte.
Dan vallen we niet meer helemaal samen met onze beschermingsreactie.
We hoeven die reactie ook niet te veroordelen.
We kunnen haar leren herkennen als iets dat ooit nodig was.
In ons boek noemen we de plek van waaruit dat mogelijk wordt de interne volwassene:
het deel in ons dat kan luisteren zonder meteen meegezogen te worden.
Van daaruit wordt een andere vraag mogelijk.
Niet:
Waarom doe ik zo moeilijk?
Maar eerder:
Wat in mij probeert mij te beschermen?
Waarvoor is dit deel bang?
En wat heeft het misschien nodig om wat meer te kunnen ontspannen?
Misschien begint heling daar:
niet in de strijd tegen onszelf,
maar in het herkennen van de bescherming die te lang alleen is blijven staan.
En misschien ontdekken we dan opnieuw iets eenvoudigs en bevrijdends:
er is niet per se iets mis met ons.
Vaak is er vooral iets in ons dat ons, nog steeds, probeert te beschermen en denkt de baas te moeten zijn.
Gebaseerd op hoofdstuk 2 uit het boek Er is niets mis met mij. Ik ben onderweg van Luuk Mur en Rob van Boven.
Rob van Boven (1951) is psycholoog en geregistreerd psychotherapeut. Hij was consultant voor verschillende organisaties (drugs en verslaving counseling, vaardigheden workshops) en werkte vijftien jaar als een behandelingscoördinator in een psychiatrische instelling. Bij Rob van Boven wordt het geloof van de overlever bewust gemaakt en een juiste plaats gegeven. Het doel is om los te komen van de dwang van het geloof en bewustzijn te ontwikkelen naast deze denk- en voelpatronen. Hoe meer je van het geloof van de overlever bevrijd bent, zonder het te bestrijden, maar door het de juiste plek te geven, hoe vrijer je kan leven.
Luuk Mur ( 1952) is psycholoog en heeft een drietal boeken geschreven over de door hemzelf ontwikkelde hulpverleningsmethode communitysupport. Hij is lid van de Dzogchen Community Nederland. Dzogchen is een vorm van Tibetaans boeddhisme waarbij veel belang wordt gehecht aan de ontwikkeling van individueel bewustzijn. Bij deze traditie streeft men naar non-dualiteit van het bewustzijn. Mensen zijn zich niet alleen bewust ( je weet dat je dit leest), maar je kunt je ook bewust zijn van dit eerste bewustzijn. Dit meta-bewustzijn wordt ‘gewaarzijn’ genoemd.
Siebe zegt
Er is denk ik de soort spanning van de overlever, en de soort spanning van degene die zaken weer anders gaat doen, bijvoorbeeld zich weer meer durft opent, weer verbinding zoekt, weer dingen aangaat. Ook dat komt met spanning.
Daarnaast is er denk ik de soort spanning van de mensen die een nerveus temperament hebben. Dit is denk ik meer iemands aanleg, biologie, neurologie. Ik betwijfel of je daar echt wat aan kan doen. Ik heb zelf het idee dat sommige mensen gewoon moeten accepteren dat ze een nerveus temperament hebben. Ze worden veel sneller gespannen en angstiger dan andere mensen en daar kunnen ze ook niks aan doen. Heel beperkt.
Ik heb zelf het idee dat het voor je eigen welzijn super belangrijk is te erkennen dat je bijvoorbeeld een gevoelig zenuwstelsel hebt. Lijden en niet-lijden is denk ik niet allemaal een kwestie van psychologie. Wat vinden jullie hier van en willen jullie eens je ideeen hierover delen?
Luuk Mur zegt
Dank je wel, Siebe, voor je reactie.
Wat je zegt over een nerveus of gevoelig temperament herken ik.
Niet alles is psychologisch te verklaren of te veranderen. Aanleg, biologie en mogelijk ook epigenetische factoren spelen daarin een rol. Sommige mensen hebben simpelweg een gevoeliger zenuwstelsel.
Daar ben ik het met je eens.
Tegelijk is dat niet precies waar het mij in dit artikel om ging.
Mijn punt is vooral dat — ongeacht iemands temperament — er een deel in ons kan ontstaan dat spanning probeert te beheersen, vermijden of controleren: wat ik de overlever noem.
En dat die soms de regie overneemt.
Dan zit de beperking niet alleen in de spanning zelf, maar vooral in hoe we ermee omgaan.
Juist daar kan iets van ruimte ontstaan, wanneer we dat met aandacht leren zien.
Dank je, je helpt om dat onderscheid scherper te maken.
Siebe zegt
Dank voor het antwoord. Ik snap wat jullie zeggen.
Ik vraag me wel af, wat draait nou niet om het beheersen, vermijden, controleren van spanning/lijden? Voorbeeld: Iemand met een avontuurlijk karakter, iemand die zich voedt met nieuwe ervaringen, wordt gespannen zonder nieuwe impulsen. Dus die gaat reizen, nieuwe avonturen beleven. Dat verdrijft de onaangename spanning die hij anders voelt wanneer ie niks nieuws beleeft. Ook dat is een soort vlucht. Een ander blijft liever thuis en dat is diens manier van het managen van spanning. Maar beide zijn vormen van het managen van spanning.
Ander voorbeeld: voor veel mensen is een relatie geruststellend, spanning verlagend, en daarom willen mensen dat graag. Samen zijn, samen beslissingen nemen, iemand die je accepteert in al je kwetsbaarheden etc. Geruststellend, spanning verlagend. Maar andere mensen gaan relaties liever uit de weg want het geeft teveel spanning. Beide zijn bezig met vermijden, beheersen, controleren van spanning, lijkt me.
Ik geloof niet echt dat de overlever soms de regie overneemt maar een mens is als heel jong kind al gericht op het vermijden, beheersen, controleren van spanningen. Doen we dit handig? Dan zegt de Boeddha…Nee. Maar in principe is er volgens mij niks mis met het willen vermijden, beheersen, controleren en doen oplossen van spanning. Ja, hoe gaan we er mee om?
Ik geloof wel dat het belangrijk is te erkennen dat het willen vermijden, beheersen, controleren en doen oplossen van spanning een hele legitieme zaak. Dat doen jullie ook volgens mij. Mijn gebruikte tactiek was altijd…het verbergen van spanning, net doen alsof het er niet is, als kind al. Euh…dit werkt niet.
Luuk Mur zegt
Dank je, Siebe
Wat mij betreft zit het verschil niet in het feit dát we allemaal spanning reguleren — dat is menselijk en onvermijdelijk.
Maar wanneer de overlever de leiding neemt, gebeurt dat vaak ten koste van iets essentieels: het wegdrukken van onze eigenheid, onze authenticiteit.
In meer boeddhistische termen: dan handelen we niet zozeer vanuit helder gewaarzijn, maar vanuit verkramping — het willen wegduwen van wat er is.
De vraag is dus misschien niet óf we spanning reguleren, maar of we daarbij nog in contact blijven met wat in ons geleefd wil worden.
Siebe zegt
duidelijk. dank.