Frank De Waele ontving in 2005 dharmatransmissie van Genno Pagès Roshi en in 2011 van Bernie Glassman Roshi op een straatretraite in New York. In 2015 aan de vooravond van de Auschwitz Bearing Witness-retraite in Polen kreeg hij inka, de uiteindelijke en definitieve bevestiging van de Dharma-overdracht als zenleraar, gezamenlijk van zijn beide leraars. Hij is daarmee zenleraar in twee White Plum-zenlijnen: zowel in de Danalijn van Genno Roshi als in de Zen Peacemakerslijn van Bernie.
“Veertig jaar geleden, in 1985 las ik mijn eerste boeken over zen. Die waren van Peter Matthiesen. Hij vertelt over zijn beginnende zenpraktijk, hoe hij als zenstudent bij Taizan Maezumi Roshi komt en zich met Bernard Glassman verbindt. Ik was helemaal weg van zijn Nine Headed Dragon River, zen-dagboeken, die gaan over een reis naar Japan met Maezumi Roshi en de jonge Tetsugen Sensei (Bernie Glassman) naar familietempels en ander belangrijke zenplekken. Het boek is een soort familiegeschiedenis van de White Plum-zenlijn. Naast het verslag van zijn eigen spirituele zoektocht vertelt Matthiessen in dit boek ook het verhaal van de jonge Dogen die in het China van de dertiende eeuw op zoek gaat naar een echte zenleraar. Het dagboek zette mij op het spoor van zen én van Bernie Glassman.”
Auschwitz en de straat
“Ik oefende eerst in de sangha van Taisen Deshimaru en later ook bij Ton Lathouwers. Via het boek van Nico Tydeman, Zitten, de praktijk van zen, kwam ik in contact met de Kanzeon Sangha en ging in 1991 naar hun retraite in Normandië. Ik kende er niemand, maar ik was zeer onder de indruk van de beoefening en het onderricht. Ik leerde er Genno kennen, die toen nog een jonge beginnende zenlerares was en de sesshin leidde. We hadden een klik en vanaf toen ging ik regelmatig bij haar op sesshin. In 1994 verhuisde ik naar haar nieuwe zencentrum nabij Parijswaar ik uiteindelijk zo’n acht jaar residentieel trainde.
In 1996 kreeg Genno Sensei de uitnodiging om naar de eerste Auschwitz Bearing Witness-retraite van in Polen te gaan, die Bernie Glassman organiseerde. Vanuit Parijs reisden we er met ons vieren in de auto naartoe. Toen we ’s avonds laat in de oude stad van Krakau reden op zoek naar ons hotel zag ik plots van ver mijn vader lopen. Dat kon niet want mijn vader was thuis in België, maar die man, in die donkere straat op de rug gezien, had dezelfde gedrongen lichaamshouding, liep met dezelfde tred en beweging. Het bleek Bernie Roshi te zijn.
Op die retraite heb ik Bernie voor het eerst bezig gezien hoewel je hem amper zag, want hij werkte vooral achter de schermen. De laatste avond, na de sabbath, sprak ik hem aan en stelde mezelf voor. Ik vertelde hem hoe ik zijn boek Instructions to the cook had gelezen en hoe de retraite me had geraakt. Hij knikte vriendelijk en zei toen dat hij bijzonder vermoeid was, en eigenlijk te moe was voor een gesprek. Dat trof me, hij was heel eerlijk, rechtuit. Ergens was het spijtig dat ik hem niet kon spreken en tegelijk was ik geraakt door zijn eerlijkheid.
Een paar maanden later kwam Bernie naar Keulen voor de eerste Europese straatretraite. Opnieuw waren we met een groepje uit Parijs van de partij. Er waren een twaalftal deelnemers, en daar heb ik Bernie echt ontmoet. Die eerste straatretraite met het bedelen, het buiten slapen, het ‘meanderen’ over straat, was voor mij een echte openbaring.
Korte tijd later vroeg hij mij om voor de Zen Peacemakers te gaan werken en hij nodigde mij uit bij hem thuis in Californië om ‘het vak te leren’. Ik kreeg er een laptop, leerde de beginselen van computer en boekhouding, en ontmoette allerhande mensen. Ik oefende in ‘nieuwe’ praktijken zoals de luisterkring en de Boeddhafamilies. Ik ontdekte er vooral Bernies visie en gedachtengoed.
Ik hoorde het verhaal van zijn training als zenstudent en van zijn evolutie als leraar, die eerst een traditioneel zencentrum in een arme wijk van New York begon en gaandeweg besefte dat hij iets aan de situatie van daklozen in de buurt wilde doen. Bernie vertelde hoe hij de Greyston-bakkerij, die aanvankelijk in het onderhoud van het zencentrum voorzag, ombouwde tot een sociale werkplaats om thuislozen en alleenstaande moeders te steunen. Ik hoorde hoe er omheen de bakkerij een heel project groeide, de Greyston Foundation, met onder meer huisvesting voor daklozen met hiv/aids, een gezondheidszorgfaciliteit, een kinderopvang en een interreligieus gemeenschapscentrum. En hij vertelde hoe hij na tien jaar de dagelijkse leiding van Greyston doorgaf en toen de Zen Peacemakers oprichtte.
Vóór die tijd bij Bernie voelde ik mij, ondanks de inspiratie van mijn zenbeoefening, toch vaak machteloos tegenover de situatie in de wereld. Ik vroeg me dikwijls af wat we (kunnen) doen. Door Bernies engagement zag ik mogelijkheden om onze praktijk op een andere manier te delen.
Na mijn terugkeer in Parijs ging ik werken in een bestaande soepkeuken in Parijs, bij de Gare du Nord. Dagelijks kwamen daar 400 mensen van allerlei slag: hongerige, ruwe, gekleurde, dronken, vreemde mensen. Maar ik kwam er vooral mezelf tegen. Ik merkte dat ik allerlei beelden en (voor)oordelen over die mensen had voor wie we soep serveerden. Het vrijwilligerswerk werd een ontnuchterende confrontatie met mijn eigen angst en met een stuk van de werkelijkheid, ook in mezelf, dat ik liever niet zag.”
Sprong in het diepe
“Bernies praktijk leerde me om werkelijk volledig in de situatie te gaan staan en me vanuit niet-weten en onbevangen zijn te verhouden tot wat er is en één te zijn met de situatie. Ik ben gaan ervaren hoe noodzakelijk het is om niet vanuit afstand of vanuit een weten mensen te gaan helpen.
Vrij snel wilde Bernie ook in Europa structureel starten met de Peacemakers. Er waren al sporadisch enkele Peacemakers-activiteiten. Bernie vroeg me om ook in Parijs te beginnen en om een netwerk uit te bouwen om alle bestaande Europese groepen te ondersteunen. Dat ben ik gaan doen. Bernie kwam vanaf 1997 twee keer per jaar naar Europa, naar Polen, Nederland, België, Zwitserland, Italië, enz. Ik was dan vaak zijn jisha, zijn reis-assistent en vertaler, en organiseerde van alles (lezingen, workshops, ZP-dagen, enz.). Op die manier bracht ik veel tijd met hem door.
Soms was het echt ook heel spannend, want Bernie bleef toch de zenmeester. Ik herinner me een keer dat Bernie een voordracht zou geven in Lausanne, voor een Franstalig publiek. In de kerk waren er die avond wel 150 mensen die hij zou toespreken. Toen hij begon zei hij dat zijn assistenten de lezing zouden geven. On the spot werd ik als eerste gevraagd te spreken over de Zen Peacemakers, en wel direct in het Frans, onvoorbereid! Werkelijk, wat een sprong in het diepe was dat. Bernie noemt het een plunge. Daar hield Bernie van – spring er maar in! Ik deed het toen wel – ik had geen keuze – en tijdens mijn verhaal werd iets in mij geraakt. Ik leerde ervan als je jezelf zo geeft, dat je verhaal dan iets extra’s krijgt – iets dat je juist niet kunt voorbereiden. Ik betwijfel wel of de mensen, die die avond kwamen om de bekende Amerikaanse zenmeester te horen, zo tevreden de kerk verlieten.”
Bernie in rouw
“Bernie was altijd heel actief, van de vroege ochtend af aan was hij aan het werk. Hij was zeer energiek. Eind jaren ‘90 was hij al in de 60, en ik, die 20 jaar jonger was, kon met moeite zijn tempo -volgen. Ik heb meerdere keren langere tijd gelogeerd in zijn huis, eerst in Santa Barbara en later in Massachusetts. Ze hadden er een kantoor waar de directeur van de Zen Peacemakers werkte en een drietal mensen. Bernie was genereus met zijn tijd en coaching maar vroeg ook veel van me – dat was niet altijd makkelijk, maar ik leerde er wel souplesse. Bernie was zichzelf, hij had bijzonder veel vertrouwen in hoe hij was. Hij was heel direct en kon vasthouden aan zijn idee en soms was hij ook soepel en kon makkelijk veranderen van gedacht.
Eén van de belangrijkste dingen die hij mij vertelde was waar hij doorheen ging toen zijn vrouw Jishu overleed. Diep in zijn rouw om het verlies, vertelde hij, kwam hij tot een pijnlijk besef naar wie hij zelf als persoon was geweest. Hij zag in dat hij zijn zenpraktijk zelf had gebruikt om bepaalde persoonlijke dingen uit de weg te gaan. Hij zei me dat hij zich realiseerde dat hij eerder niet in staat was geweest om echt lief te hebben. In dit proces was hij een zachtere man geworden, meende hij. Bernies rigoureuze zelfkritiek zal mij altijd bijblijven en is een grote les geweest. Wij hebben allemaal ons huiswerk te doen, het is nooit verworven. Ergens bleef Bernie toch altijd de zenmeester, de baas, zelfs na zijn herseninfarct in 2016, toen hij zeer kwetsbaar was. Maar hij wilde oprecht van die rol af, hij wilde vooral ‘Mensch’ zijn.”
Organisatie en orde
“Bernie was een wiskundige, een visionair met een plan. Hij zag de lay-out van de Zen Peacemakers voor zich als een internationaal netwerk van plaatselijke cirkels, met mensen met verschillende achtergronden, dat op democratische wijze opgebouwd was, interreligieus ook. Nationale en internationale cirkels zorgden voor de samenhang.
Eén van zijn dromen was het om een Orde van Zen Peacemakers te maken, de ruggengraat van de organisatie van mensen met een spiritueel engagement die de ruimere beweging zou dragen. Bernie wist ook zijn ideeën op een inspirerende manier over te brengen. Hij bracht zijn visie kernachtig terug tot de drie intenties: Niet-Weten, Erkennen wat is, Helende actie. Eenvoudig en inspirerend en zeer toegankelijk om iets te gaan ondernemen. Maar hoe dat allemaal organisatorisch daadwerkelijk vorm moest krijgen, dat was vaak het oefenpunt in de werking.
Bernies kracht toonde zich ook in de nieuwe vormen die hij aan zenbeoefening gaf. Hij heeft de luisterkring geïntroduceerd, de Bearing Witness-retraites uitgebouwd, straatretraites uitgewerkt, opdat beoefenaars de drie intenties in de praktijk zouden ondervinden. De ganse notie om naar moeilijke plekken te gaan, betekent dat we ze in onszelf leren kennen. Dat we ze opzoeken in de wereld, om te erkennen wat er is, zowel in onszelf als in die wereld. Dat uitgangspunt heeft veel mensen geraakt en gevormd.”
Boeddhafamilies
“Bernie stond er ook op dat we vorming kregen en studie deden. We moesten een training volgen in de luisterkring, in sociocratie, in clowning, in Geweldloze Communicatie. Hij wilde dat we kennis hadden van de zentraditie en van het boeddhisme en dat we vertrouwd waren met andere vormen van spiritualiteit.
De leer van de Boeddhafamilies, met de vijf basale Boeddha-energieën, was voor Bernie de basis voor zijn werk in de wereld én van onze training. Zijn Greyston-project was er op gebaseerd evenals zijn boek Instructions to the cook.
Tijdens de studie van zijn boek over de Hartsoetra moesten we één van de energieën van die Boeddhafamilies vertegenwoordigen en van daaruit de tekst lezen. Ik kreeg de opdracht om de Hartsoetra vanuit de Karmafamilie te bestuderen. Tegelijkertijd moesten we een historische figuurkiezen om ook vanuit diens energie de soetra te lezen. Ik koos Franciscus van Assisi. Tenslotte was er ook nog onze persoonlijke insteek. Met die drie perspectieven leerden we op meerdere manieren naar de tekst kijken. Later begreep ik dat deze aanpak ook gebaseerd is op de Torah-studie waar verschillende rabbijnen samenkomen om elk vanuit hun achtergrond en inbreng dezelfde passage uit de Torah te becommentariëren.
Bernie had zelf een joodse leraar, Zalman Schachter. Die bracht ook mensen van verschillende achtergronden samen: joden, christenen, moslims, soefi’s, niet om te bekeren maar om de inspiratie vanuit de eigen traditie dingen te vernieuwen.
Hoewel Bernie een tijd lang de verbindingspersoon was tussen de Japanse Soto school en de Amerikaanse zen wilde hij in zijn Peacemakertijd niet langer energie steken in een ‘Japanse zen’. Hij stelde zich ook diepgaande vragen naar de rol van de leraar, en was daarin ook wel wat dubbelzinnig; hij opende zich naar een nieuwe manier van begeleiden, maar viel soms terug in de oude rol
Bernie heeft wel veel energie gestoken in de liturgie De Poort van Zoete Nectar, een bewerking en hertaling van de middeleeuwse Soto-liturgie Kan Ro Mon. Ook de geloften heeft hij opnieuw geformuleerd. In zijn boek Infinite circle is dat een belangrijk hoofdstuk. Daarnaast was hij ook steeds op zoek naar nieuwe koans: hij verzamelde ‘hedendaagse’ koans en hoopte een eigen koanverzameling te publiceren.”
Spirit holder
“Ik heb eigenlijk nooit formele zenmeditatie gedaan met Bernie. Hij zei soms: “Ik mediteer in bad”. Natuurlijk mediteerden we wel in Auschwitz of op straatretraites maar in zijn Peacemakerstijd organiseerde Bernie geen formele zenbeoefening meer in een zendo. De enige keer dat ik mij een klassiek zenmoment met Bernie kan herinneren was toen hij de herdenkingsdienst voor zijn vrouw Jishu Holmes voorging.
Al die tijd bleef Genno Roshi mijn eerste zenleraar, maar Bernie onderrichtte mij door samen te werken. Hij stimuleerde mensen om met datgene te werken wat zij zelf boeiend vinden. Ik trainde bij hem niet op een formele manier, niet door sesshins of koanstudie, maar door dingen te doen mét en vóór hem. De Zen Peacemakers-overdracht vindt plaats door samen te werken en mensen te bekrachtigen in wat ze (al) doen: als mensen blijk geven betrokken te zijn op anderen, op sociaal vlak en in de eigen spirituele beoefeningen. Bernie leerde me om niet zozeer door ‘les te geven’ iets door te gegeven, maar door te bekrachtigen wat mensen zelf al doen. Een Spirit holder draagt de spirit over, geen leer; die notie bevalt me wel. Als Spirit holder van de Zen Peacemakers vertegenwoordig ik eerder de geest van de Zen Peacemakers dan een leraarschap.”
Organisatie van beweging
“Bernie vertegenwoordigt met zijn benadering een geheel eigen stem in het sociaal geëngageerd boeddhisme. Waar Thich Nhat Hanh een baken was met de combinatie van mindfulness en geëngageerd boeddhisme, heeft Bernie veel vragen opgeroepen en een grote vrijheid genomen om nieuwe vormen en een levendige visie neer te zetten.
De Zen Peacemakers waren de eerste 20 jaar een persoonsgebonden organisatie, met Bernie als boegbeeld. Na zijn overlijden is de zoektocht gegaan hoe de Zen Peacemakers een door visie geïnspireerde organisatie kon worden. Zo’n proces gaat met vallen en opstaan.
Zen Peacemakers International is nu een relatief groot netwerk geworden. In het begon botste ik op het logge van een internationale organisatie, met veel vergaderingen, voortdurend overleg, een te volgen beleid en veel email.
Het knelpunt zat in de lokale cirkels. De cirkels die goed draaiden waren bijna altijd reeds bestaande sangha’s van leraren die met Bernie werkten. Maar een sangha impliceert een hiërarchische structuur. In de Lage Landen wilden we meer naar een netwerk van niet-sangha gebonden groepen en werkplaatsen. Kan sociaal engagement ontkiemen vanuit de basis, en is een oriëntatie op de drie leefintenties levensvatbaar zonder inbedding in een formele sangha? Het ontstaan van een breed netwerk van de maandelijkse stiltecirkels op straat in Nederland en Vlaanderen, waarin Zen Peacemakers met anderen samenwerken, en waarbij iedereen kan aansluiten – dat vind ik een mooi voorbeeld en is zeer bemoedigend.
Ik denk dat de toekomst van Zen Peacemakers, ook internationaal, gelegen is in een netwerk van plaatselijke autonome cirkels: grass roots, horizontaal en zonder hiërarchisch leiderschap. Bij Zen Peacemakers International merk je dat ook reeds: ofschoon de dagdagelijkse werking geleid wordt door een CEO, heeft niemand de rol van Bernie overgenomen als spiritueel én organisatorisch leider.”
De helpers helpen en de activisten steunen
“Voor Bernie was een belangrijke voorwaarde als je Zen Peacemaker wilde zijn, dat je vrijwilligerswerk doet: regelmatig gratis werken voor iemand anders. Zelf heb ik geworsteld met het vrijwilligerswerk; ik deed eerst ziekenbezoek en werkte ook een jaar als vrijwilliger in een ziekenhuis. Later was ik betrokken bij stervensbegeleiding. Uiteindelijk vond ik mijn niche in het interreligieuze werk. Sinds 2007 ben ik geëngageerd bij de Interlevensbeschouwelijke Werkgroep van Gent. Ik ben daar actief, doe iedere maand mee met vergaderen en wat we organiseren, zoals de opendeurdagen, de ontmoetingen en de soepbedeling. Daar gaat mijn interesse echt naar uit.
Verder vind ik het belangrijk om de helpers te helpen: vrijwilligers in de palliatieve zorg bemoedigen, activisten bij de ecologische groep in Duitsland ondersteunen, enz. Dat zie ik als een belangrijke leidraad voor Zen Peacemakers. Niet zozeer nieuwe projecten opzetten maar diegenen te ondersteunen die met acties bezig zijn. Daarom is Het Werk dat Weer Verbindt van Joanna Macy ook zo belangrijk – omdat het deze zelfde intentie heeft.
Ik wil ook graag samenwerken met mensen die Bearing Witness retraites organiseren. Van oudsher waren die op de straat en op Auschwitz gericht. Wij hebben het de afgelopen tijd doorgetrokken naar andere plekken: Ruanda, Bosnië, Lampedusa. Dit jaar ging de retraite in Ierland over de structurele verdrukking van ongehuwde moeders en hun kinderen van de afgelopen eeuw.
Luistercirkels zijn binnen die retraites en ook bij kleinere bijeenkomsten een belangrijke praktijk. We ervaren er dat andere mensen andere associaties, gevoelens en ervaringen hebben rond eenzelfde praktijk of tekst. De drie intenties zijn nog altijd begeesterend. Bearing Witness-dagen bezielen mensen, luistercirkels werken inspirerend. Juist ook in een veld van polarisatie, gaat het om meer contact en begrip, om balans en om het delen van zorgen en oplossingen. De huidige tijd met haar onzekerheid, conflict en levensgrote uitdagingen is de lakmoesproef voor de Zen Peacemakers. Vandaag, hier: dit is onze ‘plunge’, die uitnodigt tot niet-weten, erkennen wat is en handelen.”
Geef een reactie