Antropologen bestuderen menselijke culturen en de ontwikkeling van de mens als onderdeel van een maatschappij. Deze serie artikelen in het Boeddhistisch Dagblad pretendeert niet volledig te zijn. Over vrijwel ieder thema valt ontegenzeggelijk veel meer te zeggen, en bepaalde zaken komen zelfs niet of nauwelijks aan bod. Voor wie door deze serie in antropologie geïnteresseerd raakt, is er meer dan genoeg boeiende, verdiepende literatuur te vinden.
Macht komt niet uit de lucht vallen en wordt ook niet door een of ander metafysisch persoon verleend, hoe graag sommigen dat ook aan zichzelf en/of het volk willen wijsmaken. Althans, daar is geen enkel bewijs voor. En als er zoiets als ‘bewijs’ voor is, is dat door mensen zelf gecreëerd. Macht komt meestal voort uit achterliggende, door mensen gedeelde waarden. Macht kan natuurlijk ook voortkomen uit (vermeende) kracht: ‘ ik ben sterker dan jij’ of ‘wij hebben een sterker leger dan jij’. Dat soort macht.
Macht betekent meestal dat de een de vrijheid van de ander inperkt. Dat veroorzaakt een zekere ongelijkheid binnen relaties. Dat hoeft geen probleem te zijn. Zo hebben ouders in de regel macht over hun kinderen, en dat vindt men normaal. Sterker nog, dat is waarschijnlijk maar goed ook. Kleine kinderen overzien de wereld om hen heen nog niet en hebben ook meestal geen benul van de gevaren die er zijn. Als pappa of mamma een tegenstribbelende kleuter verbiedt zomaar een straat over te steken, oefent die pappa of mamma macht over de kleuter uit omdat de kleine anders onder een auto terecht kan komen. De machtsverhouding tussen ouders en kleine kinderen is hartstikke ongelijk, maar ook hartstikke belangrijk! Wanneer diezelfde pappa of mamma echter een achttienjarige zoon of dochter verbiedt naar een schoolfeest te gaan, liggen de verhoudingen duidelijk anders. De ouders moeten dan echt goede redenen hebben voor dat verbod, en als die reden er niet is… of niet begrepen wordt door zoon- dan wel dochterlief, bestaat er een redelijke kans dat de machtsverhouding ter discussie komt te staan: “Hoezo… mag niet naar het schoolfeest?”
Achterliggende waarden spelen vrijwel altijd een rol bij de keuze om wel of geen macht uit te oefenen. Wanneer wel, wanneer niet? Hoeveel machtuitoefening is te weinig of te veel? Welke middelen om macht uit te oefenen zijn geschikt, ongeschikt, te verantwoorden, onverantwoord, …en ga zo maar door. Iedereen kent het gezegde dat je niet met een kanon op een mug moet schieten, maar het is ook onzinnig om een tijger met een wattenstaafje aan te vallen. Macht zonder mogelijkheden om haar uit te oefenen is geen macht. En iets met overmacht proberen voor elkaar te krijgen of af te dwingen, is dat eigenlijk ook niet omdat het relaties kapot maakt of voor langere tijd onmogelijk. Dat geldt zowel in het klein (bijvoorbeeld in gezinsverband) als in het groot (tussen landen).
Welke waarden iemand belangrijk vindt, heeft invloed op keuzes die vanuit een machtspositie worden gemaakt. Ouders die zelfontplooiing, gemeenschapszin en harmonie met de natuur belangrijke waarden vinden, oefenen hun macht over hun kinderen (en elkaar) waarschijnlijk anders uit dan ouders die gehoorzaamheid, tradities en zekerheid hoog in het vaandel hebben. Net zoals een regering die volksgezondheid, onderwijs en veiligheid als belangrijkste waarden op de eerste plaats zet, andere macht-gerelateerde keuzes zal maken dan een regering die vooral ‘eigen volk eerst’, de vrijheid om te doen wat je zelf wilt en welvaart vooropstelt. Zo simpel is het. Daarmee zegt de antropologie niet dat het een beter is dan het ander. Een antropoloog velt als wetenschapper geen waardeoordeel! Wat hij of zij persoonlijk ergens van vindt, is een ander verhaal.
(Wordt vervolgd)
Dharmapelgrim zegt
Toevoeging:
In een reactie op vorige bijdrage zei iemand (NN) dat “niemand macht over je heeft, tenzij jij dat toelaat.” Een inmiddels beroemde – of beruchte – uitspraak van de inmiddels overleden Chinese Grote Roerganger Mao Zedong luidt: “Politieke macht groeit uit de loop van een geweer”. Wanneer je dergelijke macht niet wilt toelaten, moet je zorgen voor een degelijk kogelvrij vest. En om aan ouderlijke macht te ontkomen, moet je volwassen geboren worden. Enzovoorts. Niemand kan honderd procent aan iedere vorm van macht ontkomen zonder zelf een ontzaglijke – alles en iedereen overstijgende – macht te zijn.