In deze fase van de wereldgeschiedenis verschuift er weer eens van alles. Een nieuwe wereldorde wordt gezocht. Enerzijds gebeurt dat met wapengeweld, bijbehorende slachtoffers en onbeperkt verderf. Alle on-woorden kunnen van stal gehaald: onmenselijk, onzeker, onbeschoft, onbeschaafd – vul zelf maar aan.
Anderzijds zoeken leiders onderling toenadering. Ze komen met visioenen hoe het ook zou kunnen, zoals de Canadese premier deed in Davos. Daardoor is het niet allemaal droefenis nu we een tussentijd doormaken. Een sprankje hoop is nooit weg, tegen de ervaring van chaos in. Ik put enige hoop uit wat antropologen doen met het begrip ‘marge’.
Op zich is ‘marge’ een ruimtelijk begrip, zoals wanneer we iets in de marge van een bladzijde schrijven. Die ruimte kan ook sociaal zijn, bijvoorbeeld wanneer een hele bevolkingsgroep gemarginaliseerd wordt. Dat is het negatieve gebruik van de marge. Maar er is ook een positieve invulling. Wie sociaal in de marge zit, houdt afstand tot het machtscentrum en kan daar kritisch naar kijken.
Behalve ruimtelijk en sociaal heeft marge voor antropologen ook een betekenislaag die met tijd te maken heeft. Al vroeg ontdekten antropologen dat overgangsrituelen een vast verloop hebben, in drie etappes: afscheid, een tussenfase – niet meer wat was, nog niet wat komt – en integratie. Voor die tussenfase wordt het woord ‘marge’ gebruikt. Typerend voor die marge is dat de machtsverhoudingen tijdelijk horizontaler zijn dan gebruikelijk. Er is meer aandacht voor verbinding. De gebruikelijke macht laat zich minder gelden. Dat biedt meer ruimte voor vrije, creatieve symboliek.
In de context van de huidige tussenfase combineert ‘marge’ zowel de ruimtelijke als de tijdscomponent.
Ruimtelijk gaat het om de verhouding tussen regio’s in de wereld. De oorlogen die nu half of heel gaande zijn, gaan vaak om ruimteverdeling. Migratiestromen van gemarginaliseerde migranten bewegen zich door de wereldruimte, of ze nu een land binnen komen of juist weg ge-ICE-ed worden naar de volgende marge. Davos fungeerde even als een kruispunt in de wereldruimte, een plek in de marge waar alles en iedereen een paar dagen bij elkaar kwam. Goede bedoelingen liggen er aan ten grondslag, ook al blijkt dat niet altijd.
Er zit ook een tijdelijke dimensie aan deze crisis. Nadat de wereldorde een tijd redelijk leek te functioneren, zij het met vallen en opstaan, staat die nu op het spel. We zijn niet meer waar we waren en weten nog niet wat er komt. Trumps tijdpad staat voorgeprogrammeerd in het document ‘2025’. Hij opent welbewust een tussenfase, waarin na een jaar ongeveer de helft van de voorziene plannen is gerealiseerd. Anderen hebben hun eigen tijdpad, parallel of juist heel anders.
Hoop komt van de manier waarop antropologen het begrip ‘marge’ invullen. Omdat de lange arm van het machtscentrum niet altijd reikt tot in de marge, bevinden zich daar vluchtheuvels waar mensen van een afstandje kijken naar wat rondom en tussen de machtscentra gebeurt. Dat kunnen wetenschappers zijn, filosofen, kunstenaars, activisten, en ook politici die het hart op de juist plek hebben. Het gedeelde probleem zorgt voor tamelijk horizontale verhoudingen tussen mensen die zich in de marge bewegen. Voor creativiteit is er ruimte.
Anders gezegd: de rampspoed in de tussenfase veroorzaakt de wens van het tegendeel. Juist in de marge kan nagedacht worden over een andere wereldorde en ook over de basiswaarden die het gedrag in die nieuwe orde moeten bepalen. Een andere symboliek kan universeel aanspreken. Charismatische figuren kunnen dat bewerken. De integratiefase kan dan het overgangsritueel afsluiten. Einde tussenfase.
Heb dus toch maar een beetje hoop. En geduld.
