Een vraag die mij met enige regelmaat gesteld wordt is wat mijn eigen staat van bevrijding is. Een goede vraag, zeker van hen die ik als cliënt of als deelnemer aan mijn trainingen dit Zicht en haar beoefeningen overdraag. Lastig in de beantwoording is dat er geen objectieve maatstaf voor bestaat, noch dat het per sé duidelijk te zien is voor anderen. Het is vooral een innerlijk zijn en weten.
In het willen vaststellen hoe ver we zijn op het Pad kunnen alle bekende, en soms nog onbekende, verduisteringen, afleidingen en valkuilen weer geactiveerd worden. Dat we een Zicht gekozen hebben en dat beoefenen wil niet zeggen dat we ineens vrij zijn van ons ego – van willen laten zien hoe goed we het doen, hoe ver we zijn en welk hoog niveau van inzicht en realisatie we zouden hebben. In het onderricht worden we herhaaldelijk gewaarschuwd voor het gebruik van onze verworvenheden door ons oude, taaie ego.
Zoals we zouden moeten weten blijven gedachten, beelden en gevoelens voorkomen, ook als we meer aandachtig zijn. Het was ook nooit de bedoeling deze te elimineren, maar slechts om onze innerlijke houding ten opzichte van die fenomenen te veranderen. Door onze focus te verleggen zijn we niet op miraculeuze wijze ineens bevrijd van het lijden van angst, frustratie, woede, verdriet, jaloezie, hebberigheid of trots.
Ons ego is verweven met onze identiteit, en dat maakt het transformeren daarvan een weerbarstige zaak. We zijn gehecht en hebben afkeer, niet alleen aan dingen en omstandigheden buiten onszelf, maar juist ook in onszelf. Het is deze geneigdheid die we dienen te overwinnen. De overwinning is hier geen resultaat van een strijd maar van een transformatie, een verandering van perspectief waardoor we het oude, beperktere zicht omvatten én overstijgen. Omvatten én overstijgen. Het zien én herkennen brengen ons naar een hoger niveau van kwaliteit van bewustzijn.
Staat en Proces
Verwant aan de ontwikkelingsparadox – geleidelijke én onmiddellijke realisatie – is die van staat en proces. Is realisatie van de natuur van onze geest een staat of een proces? In analogie met de geleidelijke (Ngöndro) en onmiddelijke realisatie (Dzogchen) kunnen we zien dat verlichting heel lang een proces is. Het is een proces waarin we ervaringen van helderheid en inzicht hebben die de natuur van onze geest zijn. Maar vooralsnog is die staat niet stabiel, ze is niet blijvend. We raken weer afgeleid en verliezen ons alsnog in reactiviteit en andere afleidingen.
Afhankelijk van verschillende oorzaken en omstandigheden zullen we kortere of langere tijd onze herkenning en stabilisering van de natuur van de geest steeds opnieuw moeten maken. We moeten onze geest blijven trainen om de spontaan voorkomende korte realisaties of herkenning van de natuur van onze geest in de tijd uit te breiden. Door deze uitbreiding van herkenning vermindert automatisch de tijd dat we afwezig of mindless zijn. In dit proces vermindert onze reactiviteit, de manier waarop we ons oude, onverlichte perspectief in stand houden.
Persoonlijk proces
Terwijl het onderricht ons heldere en praktische aanwijzingen over het Zicht geeft, de bijhorende boefeningen om het te realiseren en er Sangha’s (n) zijn om ons te ondersteunen, is het Pad toch vooral ook een individuele weg. Er wordt gezegd dat zelfs de Boeddha zelf ons niet verlicht kan maken. It’s up to us!
Leraar en onderricht kunnen ons leiden en inspireren, ons introduceren tot de natuur van onze geest – zoals ik zelf mocht ervaren – maar wij zijn degenen die deze tijdelijke glimps van naakt zien moeten omzetten in een steeds stabielere en blijvende vorm van herkenning van onze ware natuur.
Mijn antwoord op de vraag wat mijn persoonlijke mate van realisatie is op dit moment, is dat mijn realisatie dat Pad en Resultaat inderdaad één, en niet twee zijn, rustgevende verschijnselen van stabiliteit begint te vertonen.
* Dit is een bewerking van het Nawoord uit het net gepubliceerde boek: De Kracht van Aandacht – Kleine Gids voor het Trainen van de Geest van Ramo de Boer.
