In de vorige Vrijdag Zindag omschreef ik de kerkkrimp als uitdaging. Concreet: Hoe overleeft vrijzinnige zingeving de huidige krimp? In deze VZ verken ik antwoorden op die vraag. Mijn uitgangspunt is daarbij dat vrijzinnigen van ouds weten hoe zij hun zingeving eigentijds kunnen inrichten, alert meeveranderend met de tijd. Immers, zij pasten de christelijke traditie aan aan de moderniteit. Zo zijn ze ontstaan, zo kunnen ze verder, zo bieden zij waar deze tijd om vraagt, en zo kunnen ze aantrekkelijke zijn voor zinzoekers.
Mijn zoektocht komt langs veel T-splitsingen, kruispunten, en afslagen. Overal staan wegwijzers die de richting bepalen. Ik inventariseerde in mijn voorbereiding ruim dertig keuzemomenten, deels geïnspireerd door reacties op de vorige VZ en door – schaarse – succesverhalen. Ik maak mijn eigen keuzes en leg die voor aan de lezer voor relevant gebruik. Mijn suggesties heb ik gerangschikt onder de kopjes Binnen, Buiten en Boven. Wel geldt een voorbehoud: de weg is voorlopig belangrijker dan de uitweg. Die ligt te lonken achter de horizon.
Binnen
Het spirituele binnenwerk krijgt een radicale update, al geldt tegelijk: koester wie er nog zijn! Maar wie attent blijft, ziet hoe zich nieuwe kansen en visies aandienen. Hernieuwd elan is de motor. De ‘kramp van de krimp’ (Dick Tieleman) maakt plaats voor optimistische beweeglijkheid. Urgentie voedt de noodzaak van een stevig heroverwegen van tradities en gevestigde vormen van kerkzijn, alsof alles opnieuw begint. Wie afhaakt omdat het allemaal te snel gaat, wordt omarmd en er weer bijgehaald. Creativiteit krijgt alle ruimte. Vrijzinnigen voelen zich vaak gemarginaliseerd, maar de marge is het beste vertrekpunt, want creativiteit krijgt er ruim baan. Zin zoeken blijkt een speels gebeuren, ook al gaat het om serieuze levensvragen. Verwarring is toegestaan. Op de rem trappen ook, als er maar over doorgepraat wordt. Als contrapunt voor alle verstandige rationele zekerheden – een onevenwichtig vrijzinnig handelsmerk – komen verbeelding en beleving aan de macht. Men bedenkt geheel nieuwe rituelen en activiteiten. Nieuwkomers zijn inspiratiebronnen voor wat aanpassing verdient.
Herziene interne machtsverhoudingen en efficiëntere organisatievormen dienen de stap van traditie naar transitie. Het bovenlokale verband, indien aanwezig, ondersteunt plaatselijke initiatieven. Landelijke instituties zijn dienend. Ze vormen niet de top, wel een faciliterende en inspirerende basis. Verticale machtsuitoefening vraagt om kritische monitoring vanuit het dubbele perspectief dat in een speelse aanpak zit ingebouwd. Charismatisch leiderschap is welkom, maar de toonzetting is horizontaal en informeel. De huisvesting is geen vesting, maar ondergaat een aanpassing en dient nieuwe doelen. Een financieel onderlegd lid verkent financieringsbronnen voor nieuwe projecten. Daar kan ook nieuw personeel bij horen.
Pastores en andere beroepskrachten herzien sowieso hun rol. Zij maken werk van de transitie. Feitelijk zetten zij zich in voor het behoud van hun werkplek. Gemeenteleden bedrijven pastoraat aan elkaar. Dat gebeurt vanzelfsprekend, want het nadeel van de krimpende gemeenschap is weliswaar de minimale bezetting, maar het voordeel is de kleinschalige omgang met elkaar. De nazit neemt bijvoorbeeld meer tijd in dan de viering. Doordeweeks zijn er specifieke bijeenkomsten met een focus op de eigentijdse rol van vrijzinnigen.
Buiten
We leven in een woelige tijd. Meer dan de krimp is dat reden voor een ingrijpende aanpassing van de vrijzinnige zingeving. Die moet duurzaam genoeg zijn voor de toekomst. De actualiteit van de globale en lokale samenleving stuurt de zingeving en activiteiten aan. Veranderingen in cultuur en samenleving vragen om verwerking aan de hand van vrijzinnige kernwaarden. Niet alleen een wereld in crisis is daarbij een zwaarwegende aanleiding, ook het binnenlands secularisatieproces is dat. De vrijzinnige antenne voor moderniteit doet meer dan ooit dienst. Vrijzinnigen weten ‘It’s the culture, stupid!‘. Als kleine gemeenschap staat de vrijzinnige groep model voor de ideale samenleving.
Nieuwe doelgroepen zijn hiervan af te leiden, met maatwerk naar diversiteit. De vrijzinnige gemeenschap biedt een oefenplaats. De lokatie staat ter beschikking van omgeving en buurt. Ze kan dienen als buurthuis of debatcentrum en is te huur voor evenementen. Voor seculiere marketing is men niet bang. Nieuwe media, sociale voorop, doen dienst. De categorie ‘believing without belonging’ (Grace Davie) is welkom, net zo goed als ‘belonging without believing’ erbij hoort. Cultuurchristenen, een aanzienlijk en miskend deel van de bevolking, vormen een brede doelgroep. Omdat dogma’s in de vrijzinnige zingeving geen hoofdrol spelen, is de drempel laag. Wie de orthodoxie verliet, vindt in de vrijzinnigheid een nieuw onderdak.
Boven
Vrijzinnigen zijn niet bang de geloofsinhoud steeds bij te stellen. Ze doen dat elke zondag. De meest voor de hand liggende inspiratiebron is de God die in de joods-christelijke traditie centraal staat, met de recente aanvulling vanuit de islam – erkenning van een veranderde samenleving. Die interreligieuze God laat zich desgewenst met kleine letter schrijven of met een andere naam. Het belangrijkste kenmerk van hem / haar / het is de steeds weer nieuwe invulling van het beeld dat gelovigen zich veroorloven, ook als vastliggende teksten gezien worden als heilig.
Dat deze G/god mensen overstijgt, komt goed uit in de omgang met zoveel andere verschijnselen die ons overstijgen: de natuur, het universum, de dood, de tijd, de samenleving, het kwaad, het zelf. Plus alles wat in de actualiteit zich boven ons verheft: autocratie, klimaatcrisis, oorlog, AI, een falend economisch systeem. De ervaring met overstijgende gehelen is eigen aan alle mensen, niet alleen vrijzinnigen. Wel vormt onder de zinzoekers hun vrijzinnige omgang met de goddelijke en menselijke overstijging hun specifieke identiteit. Ze hebben genoeg verhalen in handen uit heilige schriften èn daarbuiten die tot overweging en afweging aanzetten. Iedereen met een spirituele vraag heeft daar wat aan. Denkers en doeners laten zich erdoor inspireren.
Ziehier mijn reisadvies, vanuit drie samenhangende dimensies.
Geef een reactie