Mensen zijn knappe knoeiers. Als knapperds zijn ze in staat om hun werkelijkheid te duiden met een steeds complexer repertoire, vol ingenieuze betekenisgeving. Maar als knoeiers hebben mensen omgangsvormen die zich beperken tot het simpele denken in tweeën, met dramatische resultaten.
Dat tweedenken levert namelijk behalve enige orde ook negatieve beeldvorming op, van de Anderse Ander, het Tergend Tegenover. Spanning, conflict en oorlog horen daardoor bij het samenleven. En dat terwijl de knapperd weet dat wat de knoeier doet ook anders kan. De knapperd zit bezorgd op het puntje van zijn stoel, hoofdschuddend over wat de knoeier allemaal aanricht. Dankzij de knoeier is de knapperd de loser. Niks win/win. De mens is een verdeeld en daardoor tragisch wezen. De wereldgeschiedenis illustreert dat, tot op de dag van vandaag. De knapperd telt tot tien en houdt de schijn van beschaving hoog, de knoeier maakt er vervolgens iets barbaars van.
Dat denken in tweeën ligt trouwens wel voor de hand. Het wordt de knoeier opgedrongen door de natuurlijke omgeving. Dag en nacht, zomer en winter, licht en donker, eb en vloed, bergen en dalen, man en vrouw – de tweedelingen liggen voor het oprapen. Dat natuurlijke stramien krijgt dan ook nog in alle culturen navolging, in diverse aanvullende tweedelingen.
Zo delen culturen de ruimte tweeledig in door te onderscheiden tussen voor en achter, boven en onder, links en rechts, lengte- en breedtegraden. Tijd krijgt orde door voor en na te onderscheiden, met nuances naar verleden en toekomst. Sociaal zijn er tweedelingen zoals wij en zij, verwant en niet verwant, eigen volk en buitenlanders, wit en anders gekleurd. In de politiek onderscheiden machthebbers zich van onderdanen. Bondgenoten staan tegenover vijanden. Economisch zijn er producenten en consumenten, werkgevers en werknemers. Religies trekken grenzen tussen de mens en het sacrale, tussen mede- en andersgelovigen. Al doende voorzien culturen de eigen werkelijkheid van enige orde. Maar steeds leidt onderscheiden tot scheiden.
Tegenstellingen voeden polarisatie, conflict en uiteindelijk oorlog. Het denken in tweeën kan meeslepend zijn: ‘zo simpel is het!’. Het tweedenken kan het gedrag zodanig bepalen dat het maatschappelijk weefsel scheurt, nationaal en internationaal. Nu wereldwijd spanningen zorgen voor onrust, en een gevoel van aanhoudende chaos overheerst, komt de destructieve kant van het denken in Anderse Ander en Tergend Tegenover boven. Loop de krantenkoppen maar na, van de oorlogen tot de AZC-demonstraties. Teveel knoeiers spelen hun tweeledige machtsspel. De knapperds kijken machteloos toe.
Toch kunnen tweedelingen doorbroken worden. Dan gaat de knapperd voorzichtig aan de gang. M/V is recent aangevuld met LHBTI. In de politiek zorgt een coalitie voor uitbreiding van het netwerk, buiten de eigen partij, ook al blijft de tegenstelling met de oppositie. De EU overbrugt nationale politieke en economische tegenstellingen. In religies brengt mystiek het sacrale dichtbij. Oecumenische en interreligieuze ontmoetingen overstijgen tweedelingen. Vrijwilligers in AZC’s laten zien hoe het ook kan.
De tweedeling is dus niet statisch, ook al wordt op grote schaal in tweeën gedacht, van generatie op generatie, Er is hoopgevende dynamiek, ook al is die vaak tijdelijk of experimenteel, zonder de tegenstelling op te heffen. De knapperd wint regelmatig enig terrein op de knoeier. Zie de afschaffing van de slavernij, het einde van het kolonialisme, de oprichting van de VN, 1968, de val van de muur, het einde van de apartheid.
Structurele tweedelingen zijn echter taai. Een wereldwijd systeem ligt vast in de competitie om schaarse goederen, in nationalisme, in ideologieën, in economische en politieke belangen, en in religieuze exclusiviteit. Zo elimineren knoeiers vrij gemakkelijk alle knappe doorbraakjes. Wat de knoeier enorm helpt, is dat de wereldgeschiedenis geknoei als normaal prolongeert. Die geschiedenis herhaalt zich zonder mankeren.
Gelukkig is er af en toe een knapperd die voorbij de tweedeling denkt en herinnert aan zulke waarden als medemenselijkheid en mededogen: Mahatma Gandhi, Martin Luther King, Nelson Mandela, Mariann Budde. Zij boksten op tegen het polariserende tweedenken. Naar hun voorbeeld zouden knappe zingevers in staat moeten zijn om vaker tot staan te brengen wat knoeiers tot stand brengen.
Kleine oefening: kijk als Trump iets zegt, in welke mate hij in tweeën denkt.
