Van mening verschillen is normaal. Het hoort bij de democratische omgangsvormen. Die bieden spelregels en speelvlak voor het maatschappelijk spel dat spraakmakers spelen. Ook al verschilt men van mening, men respecteert elkaars uitgangspunten en vooronderstellingen.
Democratisch overleg is een spel om de macht, dus om het vermogen het gedrag van de ander aan te sturen, of op zijn minst te beïnvloeden. Dat spel wordt overal gespeeld, van de Tweede Kamer tot in een relatie of een gezin.
Polarisatie lijkt nu wereldwijd de gebruikelijke omgangsvorm te worden. Die insteek staat haaks op democratisch overleg. Men passeert een kantelpunt. De meningen verschillen zo sterk dat het niet meer lukt elkaar te beïnvloeden, laat staan aan te sturen. Bij gebrek aan vertrouwen loopt overleg vast in stereotypering, verdachtmaking en boegeroep. Achterbannen worden gemobiliseerd, identiteiten uitvergroot, fake nieuws wordt verspreid.
Zo was corona aanleiding voor anti-vaxers om zich uitgebreid te laten horen. Complottheorieën voedden wantrouwen in de overheid, de farmaceutische industrie, de wetenschap en de elite.
In ons land zorgt het boerenprotest voor versterkte polarisatie, met tractoren op de snelwegen en de omgekeerde driekleur in het landschap. Eisen vooraf maken overleg bijna onmogelijk. Ook hier circuleren complottheorieën. De klimaatcrisis wordt ontkend.
Een derde voorbeeld is de opvang van asielzoekers. Spandoeken worden op beoogde locaties gehangen. Verontruste burgers laten zich vinnig horen op inspreekavonden. Er is weinig speelruimte. Gemeenten geven niet thuis.
Zo zijn er meer gevallen. Polarisatie zorgt voor twee fronten. Letterlijk draait polarisatie om de polen. Men negeert de nuances van het spectrum ertussen. Een situatie wordt volstrekt tegengesteld geïnterpreteerd. Het eigen standpunt beneemt het zicht op de overzijde.
Is er een uitweg? Een manier zou zijn om even uit het proces te stappen waarin men opgaat en er van een afstandje naar te kijken. Met de bijgaande polarisatiemeter kan de eigen rol verhelderd worden.
Hoe werkt de polarisatiemeter?
Steeds zijn er twee tegengestelde standpunten, met ertussen zeven balletjes. Er zijn er zeven om ook een tussenpositie aan te kunnen geven. Print de polarisatiemeter. Maak steeds één balletje zwart.
Hoe zou je na invulling je eigen positie typeren?
Dit lijstje met tien tegengestelde standpunten kan overigens gemakkelijk aangevuld worden. Doe een poging!
| Ik ben niet bang voor een stevig conflict | OOOOOOO | Ik vermijd conflicten liever en zoek verbinding |
| Ik zeg wat ik denk, ook al komt dat hard aan | OOOOOOO | Ik luister eerst voordat ik mijn mening geef |
| Ik grijp elke gelegenheid aan om mijn mening te geven | OOOOOOO | Ik verken eerst wat de situatie is voordat ik mijn mening geef |
| Wat de tegenpartij vindt, interesseert me eigenlijk niet | OOOOOOO | Ook al ben ik het oneens met de ander, ik probeer hem wel te begrijpen |
| Ik wantrouw elke bemiddelaar | OOOOOOO | Ik verwelkom elke bemiddelaar |
| Ik sta voor mijn eigen belang | OOOOOOO | Ik let wel op mijn eigen belang, maar ook op belangen van anderen |
| Als mijn belang echt wordt bedreigd, houd ik me niet aan de wet | OOOOOOO | Wat er ook gebeurt, ik houd me wel aan de wet |
| Ik begrijp niet goed dat anderen mij geen gelijk geven | OOOOOOO | Ik sta voor mijn mening, maar begrijp dat anderen anders kunnen denken |
| Wat anderen ook beweren – zoals ik het zie, dat is echt de waarheid | OOOOOOO | Waarheid vind ik een betrekkelijk begrip, ook al koester ik mijn eigen waarheden |
| Mijn eigen gevoelens en intuïtie wijzen me de weg | OOOOOOO | Ik handel niet onbezonnen en wil me eerst breed informeren |
