Veel mensen denken dat woorden maar één betekenis hebben en dat die betekenis voor iedereen hetzelfde is.
Daarmee gaan ze voorbij aan de annotatie, de persoonlijke, associatieve betekenis van een woord die voor iedereen anders is, en aan de situationele betekenis die door de context wordt bepaald en min of meer uniek is.
Maar ook de denotatie, de woordenboekbetekenis van een woord, is verre van eenduidig. Mensen gebruiken hetzelfde woord in verschillende betekenissen, soms zelfs in dezelfde zin, zonder zich er bewust van te zijn.
Door de bank genomen zetten wij ons geld liever op de bank dan op het spel en zitten we liever op een bank dan op een stoel.
Vreemd genoeg denken we allemaal dat we precies weten wat we zeggen en dat anderen precies weten wat we bedoelen. Als we al eens twijfelen, pakken we er een woordenboek bij om het misverstand eventjes uit de weg te ruimen.
IJdele hoop. Ik garandeer je dat je helemaal niet precies weet wat je zegt. Niet precies en zelfs niet bij benadering. Laat staan dat een ander precies begrijpt wat je bedoelt.
Neem nou het woord ‘woordenboek’. Probeer voor je verder leest eerst te bedenken wat dat volgens jou precies betekent. Ben je zover? Dit zegt Van Dale erover:
woordenboek, boek waarin woorden (met opgave van bepaalde grammaticale kenmerken) en de vaste verbindingen waarin ze gebruikt worden, met hun betekenis (in alfabetische volgorde) zijn opgenomen’
Is dit zo’n beetje wat je in gedachten had? Vast niet. Bovendien staan er allemaal nieuwe woorden in die we op hun beurt moeten uitpluizen.
Het eerste woord van de definitie van ‘woordenboek’ is ‘boek’. Wat betekent dat volgens jou? Dit maakt Van Dale ervan:
boek, 1. (als voorwerp) geheel van een aantal bedrukte of beschreven bladen van papier, perkament of andere stof, een geschrift over enig onderwerp bevattende, met name zulk een uit gevouwen en samengenaaide vellen, bedrukt papier bestaand geheel, al of niet in een band gebonden; 2. letterkundig werk, verhandeling, beschrijving enzovoort, in zulk een samenstel van bladen neergelegd en gepubliceerd; 3. een geheel van denkbeelden, voorstellingen, ervaringen enz. waarin men als ’t ware kan lezen; 4. hoofdafdeling van een enigszins uitgebreid letterkundig werk, m.n. in de bijbel; 5. een aantal bladen wit, veelal gelinieerd papier, ingebonden en bestemd om er aantekeningen in te schrijven; 6. naam voor een bepaalde hoeveelheid; 7. portefeuille; 8. (als verkorting van) boekpens
Ik weet niet hoe jouw definitie luidde maar zelf had ik alleen de eerste betekenis in gedachten, en ook nog eens minder gedetailleerd, met andere accenten en nuances.
Het derde woord van de definitie van ‘woordenboek’ is ‘woord’. Wat is een woord?
woord, 1. het kleinste geheel van spraakgeluiden dat op zichzelf een betekenis heeft en als zelfstandig taalelement gebruikt wordt; 2. de tekst van een lied; 3. de zichtbare (geschreven, gedrukte) voorstelling van het genoemde taalelement als samenstel van letters; 4. wat gezegd, meegedeeld, verteld wordt (ook in collectieve zin); 5. boos woord; 6. het uiten van woorden, het spreken (meestal in een bepaald verband); 7. erewoord; 8. wachtwoord.
Tjonge jonge, wat een betekenissen allemaal. Een moeras waar je steeds dieper in wegzinkt. En dan hebben we het alleen nog maar over de denotatie.
Denk je nog steeds dat je precies weet wat je zegt? Dan gaan we vrolijk verder. Het vijfde woord van de definitie van ‘woordenboek’ is ‘opgave’. Wat betekent dat volgens jou?
Oké, zeg je, ik geef het op.
Oké, zeg ik, eerste woord: ‘ik’ – wie ben jij?
