Kan spel iets met ernst te maken hebben? In de taal vormen die twee meestal een duidelijke en dodelijke tegenstelling. Nadat er een poosje gedold is, zeggen we dan: ‘Genoeg gespeeld, nu even serieus!’. Spel en ernst sluiten elkaar dan uit.
Maar is contrast de enige mogelijkheid? Spel en ernst kunnen ook onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Die verbinding verdient meer aandacht, juist omdat de tegenstelling veel meer aanwezig is in het alledaagse spraakgebruik.
In de theorie over spel wordt ernst zelfs gezien als een noodzakelijk element. Sport is een vorm van spel, maar de spelregels moet je wel serieus nemen. Voor gezelschapsspelletjes geldt hetzelfde. Wie vals speelt, is een spelbreker.
Maar misschien moeten we eerst kijken wat typerend is voor spel. Ik omschrijf het als het menselijk vermogen om twee versies van de werkelijkheid tegelijk te hanteren. Wie gaat sporten maakt naast de alledaagse werkelijkheid een tijdelijke realiteit, met eigen regels en omgangsvormen. Het zelfde gebeurt als mensen Monopoly spelen. Het kind dat in een speelgoedbootje een echte boot ziet, vaart er in zijn eigen realiteit zonder blikken of blozen zo maar mee weg, ook zonder water. In de schone kunsten maken kunstzinnigen eigen versies van de werkelijkheid. Sommigen spelen daar een leven lang mee.
Maar het blijft niet beperkt tot sport, gezelschapsspelen, kinderspel en kunsten. Taal is een fundamenteel spel met werkelijkheden. Mensen kennen aan klanken of aan lijntjes betekenissen toe om zo hun werkelijkheid tot uitdrukking te brengen. Ze spelen met tekens en betekenissen, in elke taal weer anders. We spreken van taalspelen die eigen zijn aan bepaalde contexten: vakken, ideologieën, godsdiensten, families. Elk taalspel wordt serieus gespeeld, want we moeten elkaar wel begrijpen. Taalregels zijn spelregels.
Levensbeschouwingen nodigen ook uit tot spelen in volle ernst. Mensen zijn in staat oneindig veel vormen van zingeving te koppelen aan hun diepste levensvragen. Zingevers roepen een andere werkelijkheid op die antwoorden biedt. Dat kan een niet-menselijke, goddelijke zijn, maar ook een ideaalbeeld van het goede leven, zonder verwijzing naar iets heiligs. Zo ontstaat een repertoire van visies. Die worden geleefd en opgeschreven in deelbare taal.
De ernst kan intussen wel een valkuil zijn voor de spelende mens. Vooral als leiders en andere machthebbers zich met de spelregels gaan bemoeien, ontstaat het risico dat dingen zo serieus worden genomen dat ze voor eeuwig worden vastgelegd. Einde spel met versies. Weg stereofonie en dubbelspel. Dat kan in al dan niet seculiere levensbeschouwingen gebeuren, maar ook in de politiek of in organisaties. Macht onderhoudt een moeizame relatie met spel, en andersom. De echt spelende mens overleeft overmacht alleen door zelfs humor te zien in wat tot louter ernst is gereduceerd. En zucht dan: ‘het is belachelijk!’.
Omgekeerd kan spel zo aantrekkelijk worden dat de ernst zoek raakt en er alleen fantaserend gespeeld wordt, bijna extatisch, zonder dat iemand zorgt voor eten, onderdak en continuïteit. Chaos bedreigt dan de orde.
Het is dus tot eigen schade en schande als men de verbinding tussen spel en ernst niet onderkent, alleen maar omdat de tegenstelling zo normaal wordt gevonden. De mens doet zichzelf dan tekort, want negeert een fundamentele menselijke gave.
Houdt de verbondenheid van spel en ernst dus in ere, voorbij de tegenstelling, en bevrijd van de eenzijdigheid.
PS – Oefening: hoe is het dezer dagen in Den Haag gesteld met spel en ernst?
Geef een reactie